Opinie

Opinie: Met de versoepeling van coronamaatregelen is het hoog tijd vooruit te kijken

Iedereen snakt naar een leven ‘na de pandemie’. Maar het is verstandig rekening te houden met nieuwe tegenslagen. Wetenschappers hebben daarom vijf scenario’s opgesteld over het mogelijk verloop van de pandemie.

‘Coronacirkels’ in het veld bij Park Somerlust aan de Amstel, Amsterdam.  Beeld Marco van Middelkoop / HH
‘Coronacirkels’ in het veld bij Park Somerlust aan de Amstel, Amsterdam.Beeld Marco van Middelkoop / HH

Het kabinet heeft besloten dat de anderhalvemeterregel wordt afgeschaft en dat de CoronaCheck-app binnenkort ook getoond moet worden bij restaurants, bioscopen, festivals en sportwedstrijden. Hopelijk lukt het om zo de pandemie onder controle te krijgen en geeft dit voldoende lucht aan zowel de zorg als de samenleving. Maar dat is niet zeker, en daarom is nu een langetermijnstrategie nodig.

Een strategie die ook rekening houdt met een minder gunstig verloop van de pandemie. Een strategie die tegelijkertijd breder is dan de pandemie alleen en langetermijnvraagstukken aanpakt, bijvoorbeeld rondom klimaatverandering en onderwijs.

Onzeker verloop

Het verloop van de pandemie is grillig gebleken en dat leidde tot teleurstelling bij hen die hoopten dat we er na de lockdowns en het inzetten van vaccinaties snel vanaf zouden zijn. Een onzeker verloop is echter een onlosmakelijk onderdeel van deze wereldwijde hardnekkige pandemie. Om daar beter mee om te gaan, is het verstandig wanneer overheid en samenleving zich niet alleen richten op ‘na de pandemie’ maar ook verschillende mogelijke toekomstscenario’s onder ogen zien.

Met de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) en de Koninklijke Akademie van Wetenschappen (KNAW) hebben we daarom vijf scenario’s geschetst voor het mogelijke verdere verloop van de pandemie. Dit advies is getiteld Navigeren en anticiperen in onzekere tijden. Het zijn geen voorspellingen en de werkelijkheid kan altijd net iets anders uitpakken, maar het doordenken van meerdere, denkbare scenario’s helpt overheid en samenleving minder overvallen te worden door nieuwe ontwikkelingen.

Het eerste scenario is ‘terug naar normaal’. Covid-19 wordt wereldwijd uitgebannen. In dit scenario kunnen overheid en samenleving zich helemaal richten op herstel. Dit was het droomscenario aan het begin van de pandemie, maar het wordt als steeds minder reëel gezien.

In het tweede scenario, ‘griep+’, blijft covid-19 onder ons en komen er seizoensgebonden oplevingen. Het is dan essentieel dat de zorg voldoende capaciteit heeft om op te schalen. Mogelijk zijn er tijdens het piekseizoen opnieuw maatregelen nodig zoals een mondkapje of afstand houden. Het zal lastiger zijn om achterstanden in de zorg in te halen, vanwege de terugkerende druk op de zorg.

Externe dreiging

Scenario drie is ‘externe dreiging’. In dit scenario is het virus in Nederland en de meeste welvarende landen onder controle, maar in andere landen tiert het virus welig en ontstaan nieuwe gevaarlijke varianten. Om herintroductie te voorkomen zal strenge grenscontrole nodig zijn en moet veel worden getest.

Het vierde scenario is ‘continue strijd’. Besmettingen en ziekenhuisopnamen blijven aanzienlijk, want er ontstaan steeds nieuwe varianten die aan de vaccins ontsnappen. Er zullen lastige afwegingen gemaakt moeten worden tussen beperkingen voor de samenleving om kortetermijngezondheidsschade te voorkomen enerzijds en andere maatschappelijke doelen anderzijds.

Het vijfde en laatste scenario is het worstcasescenario. Door mutaties wordt covid-19 steeds dodelijker. Het virus blijft wereldwijd circuleren en eist jaarlijks meer slachtoffers. Samenleving en economie zullen voor langere tijd ontwricht raken.

Iedereen hoopt dat we uiteindelijk in het eerste of tweede scenario terechtkomen, maar mogelijk zullen Nederland en de rest van de wereld nog jaren moeten leven met het coronavirus. Daarom moeten we rekening houden met al deze scenario’s, juist om de ernstigste te voorkomen, en nu zoveel mogelijk inzetten op beleid dat in alle gevallen zinvol is.

Samenleving ontwrichten

De strijd tegen deze pandemie is een marathon, geen sprint, zoals voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie het uitdrukte. Dat vraagt ten eerste om effectieve, wereldwijde vaccinatie. In de tweede plaats om het inzetten op brede maatschappelijke schokbestendigheid: het oplossen van de coronapandemie kan het ideaal blijven, maar tegelijkertijd moet zoveel mogelijk worden voorkomen dat een crisis als deze de samenleving kan ontwrichten, met extra negatieve impact voor de meest kwetsbaren.

Ten derde moet het herstel verbonden worden met de aanpak van langetermijnvraagstukken, zoals ongelijkheid in het onderwijs en klimaatverandering, want dat kan niet langer wachten. En tot slot is er de kwestie van het beschermen van de waarden van de democratische rechtsstaat. Het begin van de pandemie was een acute stresstest, maar nu de situatie veel langer duurt moet een zorgvuldige democratisch verantwoorde afweging van soms tegenstrijdige grondrechten in alle omstandig-heden gegarandeerd zijn.

Kortom, er is in deze fase van de pandemiebestrijding behoefte aan een strategie voor de langere termijn, in samenhang met de aanpak van andere belangrijke vraagstukken. Juist het begin van een nieuwe regeerperiode is hiervoor een belangrijk moment.

Josta de Hoog is projectleider en wetenschappelijk medewerker bij de WRR.

André Knottnerus is arts-epidemioloog, em. hoogleraar huisartsengeneeskunde, Universiteit Maastricht.

Tanja van der Lippe is hoogleraar sociologie, Universiteit Utrecht.

Ruth Mampuys is wetenschappelijk medewerker bij de WRR.

Meer over