Opinie

Opinie: In het conflict met Rusland moet het Westen geen duivelspacten sluiten met andere autoritaire regimes

Elke bondgenoot, vooral die met olie en gas, lijkt voor het Westen welkom in de strijd tegen Poetin. Kwalijke regimes komen opeens uit de beklaagdenbank. Maar dat is onnodig en zal averechts werken.

Maciej Kisilowski
De Britse premier Boris Johnson wordt ontvangen door de Saoedische kroonprins, op 16 maart.  Beeld REUTERS
De Britse premier Boris Johnson wordt ontvangen door de Saoedische kroonprins, op 16 maart.Beeld REUTERS

Westerse leiders zoeken alle mogelijke manieren om het moorddadige revanchisme van de Russische president Vladimir Poetin het hoofd te bieden en ze lijken daarbij steeds meer bereid tot faustiaanse akkoordjes met andere autoritaire regimes. Zo reisde de Britse premier Johnson op 16 maart naar Saoedi-Arabië voor een ontmoeting met de feitelijke heerser, kroonprins Mohammed bin Salman. Hij was een van eerste westerse leiders die dit deed sinds de gruwelijke moord op de Saoedische journalist Jamal Khashoggi in 2018.

Johnsons bezoek leek, met zijn nadruk op het vinden naar alternatieven voor Russische olie, op dat van de Amerikaanse topdiplomaat voor Latijns-Amerika, Juan Gonzalez, aan Venezuela begin maart. Die hield besprekingen met het regime van Nicolás Maduro. De VS hebben ook Turkije, een Navo-lid met een democratie in erbarmelijke staat, hun zegen gegeven voor bemiddeling tussen Oekraïne en Rusland.

Maar het allerverontrustendst is het krediet dat de EU en de Navo bereid zijn te geven aan de rol van de autoritaire regering in Polen. De feitelijke leider van Polen, Jarslaw Kaczynski (partijleider van Recht en Rechtvaardigheid, PiS), kwam onlangs in het wereldnieuws als lid van een delegatie van regeringsleiders uit Polen, Tsjechië en Slovenië aan het belegerde Kyiv. Zijn ‘dappere gebaar’ werd geprezen in de westerse pers.

Surrealistisch schouwspel

Kaczynski als woordvoerder van de westerse democratieën, dat is een surrealistisch schouwspel. Zijn hele politieke leven sinds 1989 stond in het teken van het bestrijden van het Europese democratische stelsel. In de afgelopen zeven jaar heeft zijn bewind Polen veranderd van een democratische koploper in Midden- en Oost-Europa in een van de landen in de wereld die het snelst autocratisch worden.

De manier waarop het Westen nu leunt op Polen doet ijzingwekkend veel denken aan de westerse afhankelijkheid van Turkije in de vluchtelingencrisis van 2015. De Turkse president Recep Tayyip Erdogan was bereid Syrische vluchtelingen te beletten naar Europa te gaan in ruil voor 6 miljard euro aan financiële steun. Nu is Kaczynski de autocratische fixer. De onderliggende oorzaak is dezelfde: de onverenigbare tegenstelling tussen de principiële retoriek van het Westen en wat het bereid is echt te doen.

In 2015 hadden de Europeanen weinig zin meer in het opvangen van asielzoekers, maar de duidelijke taal van de Vluchtelingenverdrag uit 1951 dwong hen iedere persoon op te nemen die te maken heeft met ‘ernstige bedreigingen van hun leven of vrijheid’. De Turkije-deal leek een uitweg uit het dilemma. Europa hoefde het verdrag niet openlijk met voeten te treden, want Turkije knapte het vuile werk op door de vluchtelingen vast te houden.

Geen militairen

Iets dergelijks gebeurt nu in Polen. Het Westen is onwrikbaar in zijn steun voor de territoriale integriteit van Oekraïne en ziet de Russische aanval als een bedreiging van de hele Europese orde, maar wil geen militairen sturen om die te verdedigen.

Hongarije, eveneens een semi-autocratische Navo-lidstaat, weigert wapenleveranties aan Oekraïne over zijn grondgebied toe te staan, daarom is een smalle strook in het Poolse grensgebied de enige bruikbare route. Polen neemt een behoorlijk risico door deze dienst te verlenen, omdat Rusland konvooien met wapens als legitiem doelwit heeft aangemerkt. En Polen zal waarschijnlijk miljoenen Oekraïense oorlogsvluchtelingen onderdak geven.

In een opvangcentrum in het Poolse plaatsje Przemysl, vlak bij de grens met de Oekraïne, komen dagelijks duizenden Oekraïense vluchtelingen aan. Beeld Julius Schrank / De Volkskrant
In een opvangcentrum in het Poolse plaatsje Przemysl, vlak bij de grens met de Oekraïne, komen dagelijks duizenden Oekraïense vluchtelingen aan.Beeld Julius Schrank / De Volkskrant

Het Westen heeft de gunsten van Polen nodig en de betaling daarvoor bestaat uit toenadering. De Amerikaanse vice-president Kamala Harris gaf Kaczynski’s marionetten- president Andrzej Duda al een schouderklopje: ‘A friend in need is a friend indeed’. Georgette Mosbacher, de voormalige Amerikaanse ambassadeur in Polen onder Trump, ging nog verder: ‘Polen heeft recht op excuses’ van de EU voor alle kritiek op de ondergraving van de democratie. Er wordt over gesproken om de EU-fondsen die werden bevroren wegens schendingen van de rechtsstaat nu toch maar uit te keren, wellicht in ruil voor wat cosmetische wetsaanpassingen.

Sterker en brutaler

Hierdoor zal de Poolse regering echt niet de Europese waarden gaan omarmen, integendeel, zulke maatregelen zullen het regime sterker maken en brutaler (met verse fondsen kan de gunst van kiezers worden gekocht). Het is goed eraan te herinneren dat Erdogan, slechts enkele maanden na zijn deal met de EU, de Turkse justitie, ambtenarij, media en universiteiten zuiverde van politieke tegenstanders na de mislukte couppoging van juli 2016. De EU deed niets toen 40 duizend mensen in de gevangenis verdwenen.

Eenzelfde dynamiek is al zichtbaar in Polen. Op 10 maart verklaarde het Poolse Grondwettelijke Tribunaal, een schertsinstelling vol trouwe Kaczynski-aanhangers, onderdelen van het Europese Mensenrechtenverdrag ongrondwettelijk. Zo werd Polen het enige Europese land, afgezien van Rusland, dat dit baanbrekende verdrag uit 1950 verwerpt. De volgende stap van de regering is naar verwachting het uitschrijven van vervroegde verkiezingen zodat zij tot 2026 aan de macht kan blijven.

Gewone Polen, Turken en Venezolanen zullen niet de enigen zijn die de prijs moeten betalen voor het besluit van het Westen om onsmakelijke autoritaire regimes in de coalitie op te nemen. Zulke pacten met de duivel krijgen gemakkelijk onbedoelde gevolgen en autocraten zijn onbetrouwbare fixers. Terwijl Kaczynski en zijn metgezellen op weg waren in Oekraïne, fulmineerden EU-vertegenwoordigers in Brussel naar verluidt dat het bezoek ‘de vonk voor een Derde Wereldoorlog’ kon zijn. Die vrees werd niet minder toen Kaczynski bepleitte Navo-militairen in Oekraïne in te zetten.

Onverdiende meevaller

Er bestaat geen noodzaak voor westerse politici zich in te laten met autocraten, met als doel eenheid in tijden van crisis. Binnen Polen was er al wijdverspreide en spontane steun voor Oekraïne, en Kaczynski zou nooit steun door de EU of Navo durven blokkeren. Elk compliment of elke toezegging aan zijn adres betekent een onverdiende politieke meevaller.

Bovendien zijn er bijna altijd andere opties. In 2016 kwamen prominente personen onder wie George Soros al met doordachte voorstellen voor een bestendig systeem voor vluchtelingenopvang in de EU, waardoor er minder reden zou zijn voor een deal zoals die met Erdogan. Europeanen hoeven zich evenmin neer te leggen bij de gedachte dat de oorlog lang zal voortduren. Europa en de VS kunnen de Oekraïense president Volodymyr Zelenski beter steunen in zijn herhaalde pogingen een oplossing te vinden via onderhandelingen met Poetin.

Als wij morele compromissen moeten sluiten met kwade medespelers, zouden we ons moeten richten op onderhandelingen om de crisis te boven te komen, en niet op eenzijdige deals die alleen maar toekomstige problemen in de hand werken.

Maciej Kisilowski is Associate Professor of Law and Public Management aan de Central European University in Wenen. (Project Syndicate)

Meer over