Opinie

Opinie: Hoe zou Joep Lange hebben aangekeken tegen de covid-crisis?

Er zijn veel lessen te trekken uit de strijd tegen aids voor de huidige corona-pandemie. Dat zou hiv-wetenschapper Joep Lange hebben gedaan als hij niet was omgekomen bij de MH17-ramp. De onderzoeksdirecteur van de organisatie die Lange oprichtte, doet dat nu in zijn plaats en in zijn geest.

Zuid-Afrikaanse politieagenten krijgen een inenting tegen corona in Soweto.  Beeld AP
Zuid-Afrikaanse politieagenten krijgen een inenting tegen corona in Soweto.Beeld AP

Vandaag is het precies 7 jaar geleden dat professor Joep Lange en zijn partner Jacqueline van Tongeren omkwamen bij de MH17-ramp. Joep was een van de pioniers die ten strijde trok om de wereldwijde toegang tot aids-medicijnen mogelijk te maken. Een eminent hiv-wetenschapper, maar ook een pragmaticus en een gepassioneerde activist. Hij was onderweg naar de Wereld Aids Conferentie in Melbourne. Inmiddels bestaat de organisatie die hij oprichtte voor sterke en inclusieve zorgsystemen voor iedereen in Afrika, PharmAccess, 20 jaar.

En dan is er nu covid. Hiv en covid hebben veel met elkaar gemeen. Het zijn allebei zoӧnoses (ziekten die van dieren op mensen overspringen), allebei virussen, allebei ontregelen ze het menselijk immuunsysteem. Covid en hiv zorgen beide voor grote maatschappelijke ontwrichting en economische schade. Beide virussen zijn verbonden met veel vooroordelen, stigma en fake news. Beide virussen vergroten ongelijkheid in de wereld. Gelukkig zijn er nu covid-vaccins. Dat geldt niet voor hiv, maar daarvoor zijn dan wel weer virusremmers: de medicijnen die Joep in 2001 naar Afrika wilde brengen.

Arme landen

Stel voor dat Joep nog leefde vandaag. Hoe zou hij omgaan met covid in de wereld en vooral in arme landen? Wat zou hij anders doen dan nu gebeurt? Het enige wat ik kan doen, is mijn eigen gedachten geven, gevoed door jarenlang werken met Joep, een gepassioneerd, rechtvaardig, daadkrachtig mens, en in zijn haast om iets aan de wereld te doen ook zo nu en dan lomp.

Ten eerste, denk ik, zou Joep, in deze tijd van black lives matter de ongelijkheid in de wereld aan de orde stellen rond toegang tot vaccins. Het ongebreidelde ‘eigen-volk-eerst’-denken, met westerse landen die vijf keer meer vaccins inslaan dan nodig is voor hun bevolking, zou aan de schandpaal gaan. Hij zou vertellen dat het tien jaar duurde voordat er een serieus begin werd gemaakt met toegang voor Afrika tot hiv-medicijnen. Dat dit rond de 12 miljoen mensenlevens heeft gekost, drie keer zo veel als nu aan covid zijn gestorven. Moet iets dergelijks nu weer gebeuren?

Joeps visie volgend, zouden de farmaceutische bedrijven veel actiever betrokken moeten worden in de internationale covid-de discussie en de besluitvorming. Rond hiv-medicatie zijn vele lessen geleerd over hoe creatief om te gaan met patenten en zijn er elegante oplossingen ontworpen, zoals ‘patent pools’ (consortia van bedrijven die een bepaalde technologie aan elkaar licenseren en daarmee besluiten elkaars patenten niet aan te vechten). Waarom niet 1 op 1 toegepast voor covid?

Navelstaarderij

Joep zou ons Nederlanders aanspreken op onze navelstaarderij als het gaat over covid. Je druk maken over wel of niet een derde shot, over een gemiste vakantie, terwijl de helft van de wereld staat te schreeuwen om toegang tot vaccins en zorg . En Joep zou ons haarscherp uitleggen dat het puur eigenbelang is om Afrika de helpen, al was het alleen gezien de extreme economische gevolgen van covid op arme mensen en de daarop volgende migraties van vluchtelingen.

Joep was niet te koop, voor niemand, en genoot juist daarom groot respect van iedereen, van de farmaceuten tot en met de activisten. We leerden van Joep inzien dat een epidemie, zoals nu covid, ver uitstijgt boven een ‘medisch probleem’. Joep zou lopen vloeken op het medisch technologisch monopoliseren van de epidemie, zoals in Nederland en ook elders zeker in eerste instantie is gebeurd.

Langs Joeps lijnen zou onmiddellijk een OMT+ opgezet moeten worden, een informele discussieomgeving om integrale oplossingen aan te dragen, waar iedereen veilig kan spreken: van farmabedrijven tot regulatoren, van wetenschappers tot activisten, van patiënten tot medici, van verzekeraars tot it-bedrijven, van sociologen tot economen. De nationalistische aanpak van covid met in ieder land een eigen OMT zou hij resoluut van tafel vegen. Het virus kent immers geen grenzen.

Tegen versnippering

Dat zouden we moeten leren van hiv, waarvoor in 54 landen in Afrika individuele National Aids Control Programmes zijn opgezet. Wat hebben we daarvan opgestoken? Versnippering, inefficiënties, geldverspilling, eindeloos het wiel uitvinden. Zijn we in Europa dan nog steeds niet in staat om het deze keer anders te doen en een Europees OMT+ op te zetten en over het hele continent de epidemie gecoördineerd aan te pakken?

We leerden van Joep om bij een pandemie het perspectief van arme landen nadrukkelijk op de agenda te zetten. Joep zou in covid een uitgerekende kans zien om de gezondheidsongelijkheid in de wereld keihard aan te kaarten. Daarom blijf ik hameren op het feit dat zolang er maar een paar procent van de mensen in Afrika gevaccineerd is, het coronavirus vrijuit zal blijven rondwaren en doorgaan met muteren.

En dat zal zeker ook gebeuren bij mensen met een zwak immuunsysteem, zoals de 25 miljoen Afrikaanse hiv-patiënten. Omdat vaccins maar mondjesmaat in Afrika beschikbaar zijn de komende jaren, lopen er heel veel mensen rond met een halfbakken, onaffe vaccinatie. Dat is de ideale manier om vaccin-resistente virussen te kweken, die uiteindelijk als een boemerang terug zullen keren naar Europa en elders. Kijk wat er nu al gebeurt rond de delta-variant, oorspronkelijk uit India. Kortom: een veilig Afrika is een veilig Europa.

Private zorgsector

Joep leerde ons het belang van het erbij betrekken van de private zorgsector, die in Afrika de helft van alle gezondheidszorg biedt. Covid vereist onmiddellijke actie en het is jammer om (net zoals bij hiv in het verleden) de private sector buiten beeld te laten in de internationale respons. Grote initiatieven en organisaties zoals Global Fund zijn een mooi voorbeeld van het koppelen van internationale krachten, net als Covax, de WHO en CDC-Africa.

Maar deze zijn toch vooral gericht op Afrikaanse overheden en publieke klinieken, die helaas vaak kampen met voortdurende tekorten aan personeel, medicijnen en andere middelen. Je mist daarmee tot wel 60 procent van de zorgmarkt, de particuliere sector die krachtig en complementair zou kunnen en willen bijdragen. Maar dan moet die zij wel genoeg zuurstof hebben, mondkapjes, handschoenen, sneltesten, medicijnen, vaccins, etc. PharmAccess publiceerde recentelijk in The Lancet nog over de schreeuwende tekorten hierin en het enorme potentieel van de private zorgfaciliteiten.

Uiteindelijk zou Joep deze kans aangrijpen voor een robuuste strategie naar de toekomst: epidemic preparedness als basis. De toekomstige covid-fondsen moeten daarvoor een katalysator zijn. Preparedness kan alleen door een simultane aanpak van het algehele zorgsysteem. En dat is waarmee we bij PharmAccess bezig zijn. ‘Democratizing health’: de Afrikaanse patiënt moet beter geïnformeerd zijn en zelf meer rechten hebben, tegelijk moet de dokter en de verpleging rechtvaardig beloond worden voor kwaliteitswerk, de verzekeraar geholpen worden in efficiëntie en de beleidsmakers de juiste informatie krijgen om beslissingen op te baseren.

Digitale efficiëntie

Met de huidige digitale technologie kan de zorgsector ineens veel efficiënter opereren, juist ook in Afrika. Digitaal, zodat er meer telemedicine mogelijk is en de patiënten niet eindeloos moeten reizen. Digitaal omdat daarmee transparantie wordt verhoogd en corruptie verlaagd. Een goed voorbeeld daarvan is M-TIBA, het mobiele zorgplatform, dat door lokale organisaties, CarePay International en PharmAccess in Afrika wordt aangeboden. Digitaal draagt bij aan flexibilisering, een zorgsysteem kan snel opschalen en ook weer snel inkrimpen al naar gelang de dynamiek van epidemieën, zoals covid, malaria, dengue, tb, hiv, ebola. Digitaal omdat daarmee informatie en hotspots van uitbraken kunnen worden gespot.

De MH17 ramp galmt nog steeds na in de gelederen van Global Health. Maar Joeps visie blijft en en ik hoop met PharmAccess en het Joep Lange Instituut steeds weer onze schouders daaronder zetten. Kortom, werk aan een overkoepelende systeemaanpak van covid.

Tobias Rinke de Wit is onderzoeksdirecteur van de Stichting PharmAccess en het Joep Lange Instituut.

Meer over