OPINIE

Opinie: Hoe een onjuist verhaal van de pandemie dominant werd – en waarom het kabinet dit moet rechtzetten

Als de laatste twee jaar ons iets geleerd hebben, dan is het dat we zelf veel invloed hebben op de verspreiding van en bescherming tegen het virus. Alleen dat narratief biedt hoop en houvast voor de toekomst.

Lars Duursma
Premier Rutte en minister Kuipers (Volksgezondheid) in de lift, na afloop van de coronapersconferentie van vrijdag 14 januari.  Beeld Sem van der Wal / ANP
Premier Rutte en minister Kuipers (Volksgezondheid) in de lift, na afloop van de coronapersconferentie van vrijdag 14 januari.Beeld Sem van der Wal / ANP

Alleen samen krijgen we corona onder controle. Twee jaar lang was dit de belangrijkste coronaboodschap van het kabinet. We zagen tv-spotjes, posters en natuurlijk de prominente achterwand bij alle persconferenties. Tot de laatste persconferentie van 14 januari: ineens was het motto verdwenen. Een logische stap. Want dat we het samen moeten doen, blijft waar. Maar het onder controle krijgen van het virus, is niet langer ons gemeenschappelijke doel.

‘Na twee jaar zijn we in een nieuwe fase van de pandemie beland’, opende minister Ernst Kuipers van Volksgezondheid zijn statement bij de persconferentie: ‘Corona gaat niet meer weg. We moeten leren leven met dit virus.’ Helder. Maar hoe komt het eigenlijk dat we in die nieuwe fase zijn beland?

In de media is momenteel vooral aandacht voor de vraag hoeveel milder de omikronvariant precies is. Op straat en in de sociale media hebben veel mensen hun oordeel al klaar: deze nieuwe variant zou ‘slechts een griepje’ zijn. Geen wonder dat het draagvlak voor alle beperkingen zo razendsnel afbrokkelt.

Eén probleem: het klopt niet. Ja, zegt de Wereldgezondheidsorganisatie: deze variant lijkt ‘minder ernstig’ dan de deltavariant. Maar dat maakt de variant ‘niet mild’. Ook in deze nieuwe variant blijft covid-19 een gevaarlijke ziekte voor veel mensen. De mindere impact van de variant zie je ook vooral in landen en regio’s met een hoge vaccinatie- en boostergraad, met name onder kwetsbare groepen. Het verklaart mede waarom de variant op veel plaatsen in de wereld tóch zorgt voor ontzettend veel doden en waarom in de Verenigde Staten nog nooit zoveel coronapatiënten in het ziekenhuis lagen als nu.

Held

Aanvankelijk was het verhaal van de pandemie simpel: wij waren het slachtoffer, in de zorg werkten de helden en het virus was de schurk. Toen de kabinetskeuzen steeds meer kritiek kregen, gaf het kabinet steeds weer nieuwe groepen de schuld van de aanhoudende maatregelen. Maar de laatste weken zien we een opmerkelijke ontwikkeling: de omikronvariant lijkt ineens uit te groeien tot held. Want dankzij deze variant is het einde van de pandemie nu eindelijk in zicht, toch?

Dit ligt heel wat genuanceerder, stelt opnieuw de WHO. Dat zoveel Europeanen de komende maanden na een infectie natuurlijke immuniteit kunnen opbouwen tegen het virus zonder dat de zorg direct overbelast raakt, komt mede omdat vaccins zo goed beschermen tegen ernstige ziekte. En dat steeds meer landen hun maatregelen opheffen of zelfs de coronapas afschaffen, komt vooral omdat de vaccinatiegraad in die landen zo hoog is.

Ook dát verhaal moet consequent verteld worden, want deze variant krijgt nu wel erg veel ‘krediet’ voor de nieuwe situatie. Zelfs OMT-voorzitter Jaap van Dissel vergeet in interviews de rol van vaccins te benoemen. Je zou je bijna afvragen waarom die hele boostercampagne überhaupt zo noodzakelijk was.

Dit weekend trok de GGD aan de bel om te waarschuwen dat Nederland onvoldoende is voorbereid op een nieuwe pandemie. Het gaat dan vooral om zorgcapaciteit, peilstations en een nieuwe crisisorganisatie. Ik maak me eerlijk gezegd meer zorgen of de bevolking er wel klaar voor is. Een narratief waarin een virusvariant de held lijkt, gaat zeker niet helpen. De impliciete les voor een volgende variant of pandemie: laten we samen wachten en duimen voor een betere variant, wie weet hebben we geluk.

Eigen gedrag

Als de laatste twee jaar ons iets geleerd hebben, dan is het dat we zelf juist wél veel invloed hebben op de verspreiding van en bescherming tegen het virus. De huidige situatie wordt niet alleen beter door iets wat ons overkomt, maar vooral ook door briljante wetenschappers en de invloed van ons eigen gedrag. Dat er zulke grote verschillen zijn tussen de coronasituatie in de Europese landen – zelfs die waar de maatregelen vergelijkbaar zijn – geeft aan hoe groot de impact is van ons collectieve handelen. Dat narratief is accurater maar ook veel motiverender.

Dat hier ruimte ligt voor verbetering, is duidelijk. In Nederland worden maatregelen al langer slecht nageleefd en als íets niet motiveert ons langer aan bepaalde basisregels te houden, dan is het wel de onjuiste suggestie dat de omikronvariant ‘slechts een griepje’ zou zijn.

Toch lijkt dat steeds meer het dominante verhaal van deze pandemie te worden. Het kabinet doet er dinsdag verstandig aan mythes en misverstanden recht te zetten en het héle verhaal te vertellen. Zo’n narratief bepaalt niet alleen het draagvlak voor basisregels en beleid, maar biedt ook meer hoop en houvast voor de toekomst. Want het einde van deze pandemie is al vaker voorspeld.

Lars Duursma is communicatie-expert, directeur van Debatrix en podcaster bij De Communicado’s.

Meer over