Opinie

Opinie: Het manipuleren van migratiestromen is het nieuwe strijdmiddel in de internationale politiek

Landen vechten hun machtsstrijd steeds vaker uit op de terreinen die hen met elkaar verbinden, zoals handel maar bovenal migratiestromen. Dat is te zien aan het gesol met migranten door Belarus, maar ook op het Kanaal.

Mark Leonard
Een Britse politieman onderzoekt hoe een migrant eraan toe is, een van de veertig die door de reddingsbrigade van zee zijn gehaald en afgezet op het strand bij Dungeness.  Beeld Dan Kitwood/Getty
Een Britse politieman onderzoekt hoe een migrant eraan toe is, een van de veertig die door de reddingsbrigade van zee zijn gehaald en afgezet op het strand bij Dungeness.Beeld Dan Kitwood/Getty

Veel waarnemers zijn er lange tijd vanuit gegaan dat de toekomst van de geopolitiek zal worden beslist in een zeeslag rond de Straat van Taiwan, of over een of andere rotspunt of atol in de Zuid-Chinese Zee. Toch kunnen we waarschijnlijk meer leren door de behandeling van een paar duizend wanhopige vluchtelingen in de geopolitieke achterbuurten van de 21ste eeuw te onderzoeken.

Laten we beginnen bij het Engelse Kanaal. Ooit de plaats van een paar van de meest dramatische confrontaties uit de geschiedenis – van de Spaanse Armada en de Napoleontische oorlogen tot de landingen in Normandië – is het niet langer een politiek strijdtoneel voor de grote mogendheden. Nu heeft de recente dood van 27 burgers, wier opblaasbare boot kapseisde nadat zij vanaf de Franse kust waren vertrokken, het Kanaal veranderd in een plek waar zich een humanitaire tragedie voltrekt.

De Britse premier Boris Johnson gaf meteen de Fransen de schuld, In plaats van samen te werken met Frankrijk om de migrantensmokkelaars die verantwoordelijk zijn voor de dood van deze vluchtelingen te elimineren. Zo probeerde hij een binnenlands publiek te bespelen in een open brief die op Twitter werd gepubliceerd. Johnsons gebrek aan leiderschap is niet zomaar een puberale politieke stunt, maar zal hoogstwaarschijnlijk vreselijke en verstrekkende gevolgen hebben.

Lompheid

De Franse president Emmanuel Macron heeft zich verzet tegen Johnsons lompheid; hij staat komend voorjaar voor zijn herverkiezing, in een campagne waarin migratie een gevoelig onderwerp zal zijn. Macron heeft de uitnodiging aan de Britse minister van Binnenlandse Zaken ingetrokken voor een bijeenkomst van Europese ministers van Binnenlandse Zaken in Calais. Door een gebrek aan vertrouwen aan weerszijden van het Kanaal denken beide regeringen dat de ander het conflict gebruikt als onderdeel van een groter machtsspel dat zich uitstrekt tot handel, defensie en buitenlands beleid.

Terwijl migratie in West-Europa een politieke speelbal is geworden, is het volledig tot een politiek wapen gemaakt in een obscure strook land tussen Belarus en Polen. Belarus, niet bepaald een populaire bestemming voor reizigers uit het Midden-Oosten, heeft migranten uit Irak, Afghanistan en Syrië ingevlogen en hen vervolgens naar de grens gesluisd, met de belofte van toegang tot de Europese Unie. Het motief van de Wit-Russische president Aleksandr Loekasjenko is duidelijk: druk uitoefenen op de Europese regeringen om de sancties te versoepelen. Die werden aan zijn regime opgelegd na de frauduleuze presidentsverkiezingen van vorig jaar, en nog eens aangescherpt nadat hij een verkeersvliegtuig had laten landen om een van de passagiers te kunnen arresteren.

Loekasjenko heeft niet de illusie dat een paar duizend migranten voldoende zullen zijn om Polen, of zelfs Litouwen, te overweldigen. Hij begrijpt veeleer dat de publieke opinie tegenwoordig het belangrijkste slagveld is en niet het grondgebied van een land. Hij laat de beelden van de migratiecrisis van de EU in 2015 herleven, een daad van informatieoorlogvoering.

Geopolitiek instrument

Politicologe Kelly Greenhill heeft laten zien dat Loekasjenko lang niet de eerste is die van migranten een geopolitiek instrument maakt. Zij heeft ruim 75 gevallen gedocumenteerd, waarin regeringen – waaronder die van Marokko, Rusland, Libië en Turkije – burgers uit hun huizen hebben verdreven (of hebben aangemoedigd te vluchten) met een politiek, militair of economisch doel. Migratie manipuleren is een steeds meer gebruikte aanvulling op andere vormen van druk, zoals sancties, informatie- en cyberoorlogsvoering, en handels- en infrastructuurbeleid.

De campagne in Wit-Rusland en de strijd rond het Kanaal zijn symptomatisch voor de verandering in de internationale politieke arena, waarbij oorlogen worden vervangen door nieuwe vormen van agressie.

De beroemde militaire theoreticus Carl von Clausewitz beschreef oorlog als de voortzetting van politiek met andere middelen. Maar in een nucleair tijdperk is oorlog vaak een onhaalbare optie, dus moet de wereldpolitiek worden voortgezet met nóg andere middelen. Ik noem dat ʻconnectiviteitsconflictenʼ: regeringen manipuleren precies die dingen die landen met elkaar verbinden, zoals aanbodketens, financiële stromen, het verkeer van mensen, pandemieën, klimaatverandering en vooral het internet.

Andere pandemie

Terwijl de coronapandemie de hele mensheid tegen één besmettelijke ziekte opzet, wordt vanuit de schaduw een andere pandemie opzettelijk aangewakkerd. Giftig gedrag wordt besmettelijk omdat nationale leiders reageren op daden van connectiviteitsagressie met vergelijkbare acties.

De daaruit voortvloeiende neerwaartse spiraal zal moeilijk te keren zijn, omdat connectiviteitsconflicten zich meestal afspelen onder een wolk van hypocrisie en plausibele ontkenning. Loekasjenko kan aanvoeren, zij het weinig overtuigend, dat de migranten uit het Midden-Oosten uit eigen beweging naar Belarus zijn gereisd. Evenzo kan de EU beweren dat haar besluit om de certificering op te schorten van de Nord Stream 2-pijpleiding, die Duitsland rechtstreeks met de Russische gasvoorraden verbindt, is genomen om procedurele redenen die niets met politiek te maken hebben.

Het informele karakter van dergelijke conflicten maakt het moeilijk om uit te zoeken waarom bepaalde beslissingen zijn genomen. Overheden en bedrijven hebben nog niet de juiste kaders gevonden om zelfs maar hun eigen keuzen te evalueren. Als het bijvoorbeeld gaat om beslissingen over migratie, hoe moet een regering dan kiezen tussen internationaal recht, menselijke veiligheid en haar eigen invloed? Is handelsbeleid bedoeld om de winst of de nationale macht te vergroten? Moet zij tot doel hebben de kosten voor de consument op korte termijn te minimaliseren, of lokale producenten te beschermen tegen oneerlijke concurrentie (waardoor de consument op de langere termijn een grotere keuze krijgt)?

Connectiviteit neemt de spanningen tussen landen niet weg, maar biedt nieuwe middelen om met elkaar te concurreren en conflicten uit te vechten. Geen wonder dat de grens tussen oorlog en vrede steeds vager is geworden. Tolstojʼs wereld, waar de elkaar afwisselende perioden van open conflict en harmonie duidelijk waren afgebakend, is voorbij. We zijn een tijdperk van eeuwigdurend conflict binnengetreden, waarin de meeste strijders en bijna alle slachtoffers burgers zullen zijn. In wat ik ʻhet tijdperk van niet-vrede’ noem, zijn de verworpenen der aarde zonder het te beseffen munitie geworden.

Mark Leonard is directeur van de Europese Raad voor Buitenlandse Betrekkingen en auteur van The Age of Unpeace: How Connectivity Causes Conflict .

© Project Syndicate, vertaling: Menno Grootveld

Meer over