Opinie

Opinie: Het klimaat staat in brand, erger dan we dachten. Maar waar was de journalistiek om dit alarmerende IPCC-rapport te duiden?

Europese kranten meldden uit een gelekt rapport van het Klimaatpanel (IPCC) dat de mensheid de grote klimaatveranderingen niet aankan. In Nederland bleef het stil.

Brandweerlieden beschermen een huis in Berryessa Estates, Napa County, Californië, waar jaarlijks grote branden woeden.  Beeld AP
Brandweerlieden beschermen een huis in Berryessa Estates, Napa County, Californië, waar jaarlijks grote branden woeden.Beeld AP

Een gezonde democratie kan niet zonder kritische journalistiek. Dat houdt politici scherp en de bevolking goed geïnformeerd – in tijden van nepnieuws geen overbodige luxe. Daarom is het zorgelijk dat de Nederlandse journalistiek muisstil bleef nadat afgelopen woensdag een deel van het conceptrapport was uitgelekt van het International Panel on Climate Change – de internationale club wetenschappers die namens de Verenigde Naties onderzoek doet naar de staat van het klimaat. Dat die staat belabberd is, zal niet verbazen. Maar hoe belabberd het klimaat ervoor staat en hoe desastreus de gevolgen op korte termijn zijn, dat blijkt uit dit voorlopige rapport.

Geen wonder dat de schrikbarende bevindingen aandacht kregen in zo’n beetje alle grote Europese kranten. De Standaard kopte: ‘VN-Klimaatdeskundigen: ‘Mensheid bedreigd door onomkeerbare gevolgen klimaatverandering.’ Een boodschap die ook was te lezen in El País, Le Figaro, The Guardian, Frankfurter Allgemeine Zeitung en Le Soir. Maar niet in Nederland. Wellicht omdat het een lek was? Omdat het een conceptrapport is? Of bleef het zo stil omdat het over klimaat gaat en het niet past bij onze ‘Nederlandse nuchterheid’ te schrijven over existentiële bedreigingen en drastische ingrepen?

Context

Juist bij een lek en juist bij alarmerende berichten, is kritische journalistiek van belang: zet het rapport in context, duid het en help lezers zo bij het inschatten van de betrouwbaarheid en relevantie. De context: het IPCC publiceert iedere zes tot zeven jaar een ‘assessment report’, waarin honderden wetenschappers uit de hele wereld hun kennis samenbrengen over de oorzaken en mogelijke impact van klimaatverandering en de opties om hiermee om te gaan. Ongeveer anderhalf jaar voor het rapport moet verschijnen, leveren de wetenschappers hun gegevens aan. De grootste klus begint dan: zorgen dat de 195 VN-landen het eens kunnen worden over de formulering van die feiten.

Omdat diverse landen stevige politieke druk uitoefenen op die formuleringen, duurt het lang voor de rapporten daadwerkelijk verschijnen. Het deel dat nu openbaar is geworden, zat in de tweede commentaarronde: die ronde verloopt via de regeringen, die eigen deskundigen en wetenschappers vragen om feitelijk commentaar te leveren.

Alarmerend

De belangrijkste bevindingen van dit rapport staan dus al vast. Die zijn ronduit alarmerend: klimaatverandering gaat sneller dan gedacht en dreigt op hol te slaan, extreme weersverschijnselen (brand, cyclonen, overstromingen) gaan vaker tegelijk voorkomen, soorten sterven massaal uit, de voedselproductie wordt instabiel met meer hongersnoden tot gevolg. De mensheid is daar volgens de onderzoekers niet op voorbereid: ‘De huidige mate van aanpassing is ontoereikend om het hoofd te bieden aan toekomstige klimaatrisico’s.’ Ook wijzen ze op gevaarlijke kantelpunten die ze voorzien, maar niet exact kunnen voorspellen: onherstelbare veranderingen in het klimaatsysteem, zoals smeltend permafrost, die de verhitting van de aarde nog meer versnellen. Het leven op aarde kan zich wel herstellen van dit soort grote klimaatveranderingen, aldus het IPCC, ‘door te evolueren tot nieuwe soorten en nieuwe ecosystemen te creëren. Maar de mensheid kan dat niet’.

Geen zuinige conclusie. En één waar Nederlanders kennis van moeten kunnen nemen, met de nodige duiding. We verkeren in gevaar; als de journalistiek dat gevaar niet beschrijft, lijkt het ook niet te bestaan. Een serieuze journalistieke bespreking van deze conclusies, houdt ook onze politici scherp. De bevolking die zij vertegenwoordigen heeft het recht op bescherming tegen klimaatverandering (zie het Urgenda-vonnis). Het is de verantwoordelijkheid van politici hiervoor te zorgen, zowel met landelijk beleid als met internationale afspraken. De volgende VN-klimaatconferentie is daarvoor het moment. Die vindt eind dit jaar plaats in Glasgow: het is dus geen toeval dat het rapport nu gelekt is. Openbaarmaking in februari 2022, zoals officieel de bedoeling was, zou mosterd na de maaltijd zijn.

Wakker schudden

Al veertig jaar pogen klimaatwetenschappers de wereld wakker te schudden door netjes hun rol te spelen: die van objectieve onderzoekers. Hun bevindingen zouden voor zich moeten spreken. Maar die rol kunnen ze alleen spelen als ook de journalistiek haar rol speelt: wetenschappelijke bevindingen tijdig toegankelijk maken en vertalen naar begrijpelijke verhalen. Hoe ongemakkelijk die verhalen ook zijn.

Help mensen het gevaar in de ogen te kijken, anders komen we erin om.

Eva Rovers is schrijver en cultuurhistoricus.

Meer over