Opinie

Opinie: Haagse cultuurverandering is gedoemd tot mislukken, want partijen zijn zelf een sta-in-de-weg

De enige oplossing voor een andere bestuurscultuur is dat we terugkeren naar een stelsel met (partij)onafhankelijke volksvertegenwoordigers, betoogt bestuurskundige Jos Verveen.

Mark Rutte (VVD) tijdens de verkiezing van Vera Bergkamp (D66) als nieuwe voorzitter van de Tweede Kamer.  Beeld ANP
Mark Rutte (VVD) tijdens de verkiezing van Vera Bergkamp (D66) als nieuwe voorzitter van de Tweede Kamer.Beeld ANP

Nadat Thorbecke in 1848 de basis legde voor ons democratisch bestel mochten kiezers op onafhankelijke volksvertegenwoordigers stemmen. Deze volksvertegenwoordigers controleerden het kabinet zonder dat zij verantwoording moesten afleggen aan een partij of te maken hadden met fractiediscipline. Er waren eenvoudigweg geen fracties. Bij de grondwetswijziging in 1917 deden partijen echter een machtsgreep en kwamen er door partijen samengestelde kieslijsten. Als je de notulen van die tijd erop naslaat, zie je dat enkelen al de vrees uitspraken dat politieke partijen hierdoor veel te machtig zouden worden.

Deze angst is waarheid geworden. Volgens de Grondwet zijn volksvertegenwoordigers nog altijd onafhankelijk en verplicht naar eigen overtuiging te stemmen, maar in praktijk volgen ze de partijlijn. Onderzoek van Datagraver.com toonde dat eerder al aan. Bij 1.535.371 stemmen die in 4 jaar waren uitgebracht, stemden volksvertegenwoordigers in 15 gevallen anders dan de fractie. Dat is 0,001 procent, terwijl het internationaal vergelijkende PartiRep-onderzoek laat zien dat onze volksvertegenwoordigers het naar eigen zeggen wel degelijk regelmatig oneens zijn met hun fractie. Ze leggen zich echter steeds vaker neer bij de partijlijn.

Als bedrijven

Politieke partijen zijn zich als bedrijven gaan gedragen. Kamerleden zijn op papier de baas, maar volgens de lijnen van de partijhiërarchie staat een minister boven een volksvertegenwoordiger en een volksvertegenwoordiger boven een gemeenteraadslid. Het disciplineren van volksvertegenwoordigers zit in het dna van partijen en volgzaamheid wordt beloond in de vorm van een politieke carrière.

Als je de 150 cv’s van Kamerleden analyseert, zie je dat tweederde voor installatie als Kamerlid één of meerdere partijfuncties bekleedde. Ongeveer de helft daarvan is gemeenteraadslid geweest. Van alle bewindslieden van het kabinet Rutte III had ongeveer de helft eerder op de kieslijst voor de Tweede Kamer gestaan.

Partijhiërarchie

De partijhiërarchie verklaart ook waarom adviezen van onafhankelijke adviesorganen nauwelijks nog serieus worden genomen. Zo adviseerde de Raad van State negatief over de invoering van de Nationale Politie, maar werd die wet toch aangenomen. Hetzelfde gebeurde met de Klimaatwet, die in de stikstofcrisis resulteerde, en met de invoering van de ‘strafbeschikking’, die eveneens tot problemen leidde.

Ook Eerste Kamerleden laten hun oren hangen naar partijbelangen. Daar komen ze zelfs openlijk voor uit. Voormalig VVD-senator Ankie Broekers-Knol, nu staatssecretaris van Justitie en Veiligheid, gaf in 2018 toe dat zij persoonlijk tegen de invoering van de strafbeschikking was geweest. De invoering van de Nationale Politie noemde ze zelfs ‘een gok’. Maar om partijpolitieke redenen had ze vóór beide wetten gestemd.

Deskundigheid

De toegenomen macht van politieke partijen heeft ook de deskundigheid van politici beïnvloed. Partijen kiezen liever volgzame ‘partijtijgers’, dan kritische deskundigen en onafhankelijke denkers. Als je de cv’s van onze volksvertegenwoordigers analyseert, had minder dan de helft op het moment van installatie inhoudelijke ervaring met minimaal één onderdeel van de portefeuille.

Onze volksvertegenwoordigers zijn dus niet alleen volgzaam, maar ook inhoudelijk grotendeels onkundig; terwijl ze over miljarden beslissen en geacht worden bewindspersonen te controleren. Fijn dat een commissie van Kamerleden scherp doorvroeg over de toeslagenaffaire, maar waar waren ze vanaf 2012 toen de problemen ontstonden? Ze kwamen pas vanaf 2017 langzaam in actie, nadat advocaten aan de bel trokken en journalisten zich gingen roeren.

Alle reden om terug te keren naar een systeem van deskundige, kritische en onafhankelijke volksvertegenwoordigers. De kwaliteit van de wetgeving stijgt erdoor, onafhankelijke adviesorganen worden serieuzer genomen en de scheiding der machten komt beter uit de verf. Het in 1917 ingevoerde partijstelsel is echter de ‘olifant in de kamer’. Zolang dát besluit niet wordt teruggedraaid en volgzaamheid het democratische verdienmodel blijft, is de Haagse cultuurverandering bij voorbaat gedoemd tot mislukken.

Jos Verveen is auteur, bedrijfskundige en sociaal ondernemer. Hij zat acht jaar lang in de gemeenteraad van Rotterdam en schreef het boek Baantjesjagers, leugenaars en zakkenvullers.