Opinie

Opinie: Europa maakt een dode letter van het Vluchtelingenverdrag

Europese landen speelden een grote rol in het destabiliseren van het Midden-Oosten, maar als Afghaanse vluchtelingen hierheen komen, zijn zij opeens ‘illegale migranten’.

Amerikaanse soldaat voetbalt met gevluchte kinderen uit Afghanistan. Beeld Getty Images
Amerikaanse soldaat voetbalt met gevluchte kinderen uit Afghanistan.Beeld Getty Images

Afgelopen dinsdag berichtte de Volkskrant over de geharnaste opstelling van de Europese Unie ­jegens vluchtelingen uit Afghanistan (Voorpagina, 31/8). De boodschap is duidelijk: als het aan Brussel ligt, blijven de grenzen potdicht en een mogelijke herhaling van 2015, toen 1 miljoen vooral Syrische vluchtelingen kwamen, dient daarbij als ­legitiem geacht schrikbeeld.

In de verklaring van de lidstaten valt op dat Afghanen die naar Europa willen komen steevast als ‘illegale migranten’ worden afgeschilderd. Maar zodra het over de zo geroemde opvang in de regio gaat, zijn het ineens vluchtelingen. Vluchtelingenschap verdampt blijkbaar met iedere stap die in de richting van Europa wordt gezet.

Het kenmerkt de schizofrene houding van de EU-lidstaten, maar ook van veel media. Waar we aan de ene kant geen genoeg kunnen krijgen van het uitserveren van de wreedheden en achterlijkheid van de Taliban, brengen we ‘Fort Europa’ in opperste staat van paraatheid om de slachtoffers van die terreur tegen te houden.

Oosterburen

En dan te bedenken dat de opvang van de vluchtelingen uit 2015-2016 grosso modo heel aardig is verlopen. Zeker in Duitsland waar verreweg de meesten terechtkwamen en van wie de meerderheid inmiddels werk heeft gevonden. Het ‘Wir schaffen das’ van Merkel was bepaald geen loze kreet en onze oosterburen hebben hun voorspelling daadwerkelijk waargemaakt.

Bovendien is het nog maar de vraag of er opnieuw dergelijke aantallen deze kant op komen. Turkije, waar meer dan 3,5 miljoen Syriërs wonen, heeft zijn grenzen de afgelopen jaren aanzienlijk versterkt en weert al jaren Afghanen. Bovendien hebben die vaak niet de middelen om de (dankzij Fort Europa) sterk gestegen prijzen van mensensmokkelaars te kunnen betalen. Vandaar ook dat verreweg de meeste gevluchte Afghanen (zo’n 2,5 miljoen) in buurlanden als Pakistan en Iran verblijven.

Nu is die opvang in de regio op zich geen slecht idee. Vluchtelingen willen dat vaak ook zelf. Zo bleek uit een in Turkije verricht onderzoek onder Syrische vluchtelingen in 2018 dat de meesten daar zouden blijven, ook als de grenzen naar de Europese Unie open zouden gaan. Velen hadden inmiddels werk gevonden, hun kinderen gingen er naar school, er was geen islamofobie en als de situatie veranderde in Syrië konden ze snel weer naar huis. Hoewel hun situatie inmiddels veel minder rooskleurig is geworden, laat dit zien dat er wel degelijk veel te zeggen valt voor opvang in buurlanden. Maar dan moeten die landen wél daartoe in staat worden gesteld en dat is waar de schoen wringt.

Schaamlap

Er gaat weliswaar geld naar deze landen, maar veel te weinig om een menswaardig bestaan voor vluchtelingen te garanderen, laat staan dat ze er een toekomst voor zichzelf en hun kinderen mee op kunnen bouwen. Als het de EU menens is en zij ‘de regio’ niet enkel als schaamlap gebruikt, dan is er veel meer nodig. En zolang dat niet gebeurt, zal een klein deel pogingen doen de uitzichtloosheid te ontvluchten en deze kant op te komen.

Zodra ze zich echter aan de grenzen melden, zijn het plots illegale migranten die een bedreiging vormen voor onze welvaart en waarden. De werkelijkheid is echter heel anders. De integratie van miljoenen vluchtelingen uit het Midden-Oosten is in de afgelopen decennia in Europa grotendeels gelukt. We hebben geen ‘Iraniërs-’, ‘Irakezen-’ of ‘Afghanen-probleem’. Niet zo vreemd als je bedenkt dat de meesten opgelucht adem haalden in de democratieën waar ze een nieuw leven konden opbouwen.

Peperduur afweersysteem

Met een krimpende bevolking en een steeds krapper wordende arbeidsmarkt kan Europa veel meer aan, zeker als ­georganiseerde opvang en integratie worden gecombineerd met serieuze ­financiële steun in de regio – zoals ook bepleit in deze krant door Peter Giesen (Zaterdag, 28/8). Uit de verklaring van de lidstaten blijkt echter dat zij liever volharden in het verder optuigen van een peperduur afweersysteem aan de buitengrenzen, waar miljarden in omgaan en grensbewakers van Frontex de mensenrechten met voeten treden.

Dit alles om te voorkomen dat asielzoekers het territorium van een EU-land bereiken en daar een asielverzoek indienen, met als gevolg dat het Vluchtelingenverdrag steeds meer een dode letter wordt. Hoewel westerse landen samen met de VS een grote rol hebben gespeeld in het destabiliseren van het Midden-Oosten, doen ze alsof hun neus bloedt als de gevolgen zich aan hun grenzen presenteren. En om hun geweten te sussen, komt het dan goed uit om de vluchtelingen als illegale migranten voor te stellen. Dat er geen draagvlak voor opvang binnen Europa zou zijn, is zeer de vraag. Alleen moeten regeringsleiders dan niet lafjes hun oren laten hangen naar de 20 procent radicaal-rechtse kiezers en uitleggen hoe een gereguleerde opvang, gecombineerd met serieuze investeringen in de regio, er uit kan zien.

Leo Lucassen is directeur van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis.

Meer over