Opinie

Opinie: Door slim benutten van de schaarse ruimte kan de stikstofuitstoot omlaag

Boeren van hun grond verjagen is helemaal niet nodig. Door slim combineren van functies kan de schaarse ruimte beter worden benut. Nu de overheid nog.

Linda FlipseFrank van KouwenJacco HoogewoudRob Ummels en Wouter van Kouwen
Dronefoto van een boerderij met koeien in het Brabantse Someren. Het demissionaire kabinet heeft plannen op tafel liggen om de productierechten van boeren op te kopen en landbouwgrond op te kopen. Bij die laatste optie is onteigening van grond geen taboe.  Beeld ANP
Dronefoto van een boerderij met koeien in het Brabantse Someren. Het demissionaire kabinet heeft plannen op tafel liggen om de productierechten van boeren op te kopen en landbouwgrond op te kopen. Bij die laatste optie is onteigening van grond geen taboe.Beeld ANP

Het aantredende kabinet gaat geen gemakkelijke tijd tegemoet. Zelfs als binnenkort corona geheel onder controle zou zijn, is er om te beginnen de klimaatproblematiek, de daarvoor vereiste energietransitie en het beheersen van de extremen in de waterhuishouding. Daarnaast moet wonen weer betaalbaar worden. Hiervoor zullen er een miljoen woningen moeten worden bijgebouwd. En tenslotte holt de leefomgevingskwaliteit achteruit. Neem alleen al de stikstofcrisis en de impact ervan op biodiversiteit. Fauna en flora nemen in een ras tempo af.

Deze maatschappelijke problemen schreeuwen om een oplossing, het nieuwe kabinet zal dan ook volop hiermee aan de slag moeten. Omarming van de Green Deal van de Europese Commissie is dan ook een no-brainer. Maar hoe gaat de overheid dit oppakken in combinatie met de wooncrisis? Woningbouw wordt nu grotendeels aan ‘de markt’ overgelaten. En die markt werkt niet, zo constateren architecten in het Manifest over klimaat en ongelijkheid (december 2020). De markt slaagt er niet in om betaalbare woningen op te leveren en al helemaal niet om tegelijkertijd oplossingen te bieden voor klimaat en leefomgevingskwaliteit.

Ondertussen zal het de kandidaat-regeringspartijen ook niet zijn ontgaan dat er in de samenleving al een breed scala aan initiatieven is, die het publieke belang een stuk beter weten te dienen. Al decennialang zijn er verenigingen voor biologische landbouw. En neem bijvoorbeeld coöperaties als Herenboeren en Land van Ons. Of Natuurrijk Nederland, een budgetneutraal plan voor een Nederland met 50 procent natuur. Daarnaast zijn er talloze burgerinitiatieven voor duurzame bouwprojecten en groene woonwijken, zoals het ecodorp Boekel, Manifest Houtense Koers en Duurzaam Wonen Overbetuwe. En ook woon- en energiecoöperaties schieten als paddenstoelen uit de grond.

De overheid zou deze initiatieven moeten koesteren, maar in de praktijk ondervinden ze juist vaak veel hinder van de (lokale) overheid. Het grootste probleem? De schaarste aan ruimte en het ruimtelijke ordeningsbeleid, met een strikte scheiding van de functies wonen, bedrijvigheid, agrarisch gebruik, natuur en recreatie.

Als we Nederland van boven bekijken, dan zien we dat 2/3 van het oppervlak landbouwgrond is. Landbouw waarbij onder meer veel vlees wordt geproduceerd voor de export. De biodiversiteit op deze landbouwpercelen is onwaarschijnlijk schraal, de natuurwaarde van een gemiddelde woonwijk is vele malen hoger. Dit laatste is iets wat we ons nauwelijks realiseren; waar mensen wonen is de natuur beter af dan waar gras en mais groeit…

Functiescheiding

Maar als een boer iets anders wil, dan is dat erg lastig. Hier ligt de oplossing van veel problemen: laat de strikte functiescheiding los en ga als overheid niet langer dicteren wat precies waar moet komen. In plaats daarvan moet de overheid bewaken en/of stimuleren dat verandering van functies en landgebruik daar een bijdrage levert aan stikstofreductie en de oplossing van de overige problemen. Een public gains aanpak die ruimte geeft aan de markt, aan particuliere initiatieven en aan coöperaties om de eigen belangen te dienen, maar dan wel zo dat de publieke belangen per definitie óók gediend worden. En tenslotte, een aanpak die de boeren niet van hun grond verjaagt, maar juist een sleutelrol toebedeelt.

Wat je zult zien dan, is steeds slimmer gebruik van onze schaarse ruimte. Het wordt mogelijk om een gecombineerde business case te maken voor een aantal functies samen; bijvoorbeeld een duurzame woonwijk met ecologische bosbouw. De omgeving kan naast hout ook voedsel opleveren en doet tegelijkertijd dienst als park en/of waterberging. En met kleinschalige energie-opwekking is die functie ook meteen vervuld en blijft de omgeving aantrekkelijk. Als je functies slim weet te combineren, dan gebruik je de beschikbare ruimte feitelijk dubbel of zelfs driedubbel.

Bovendien is woningbouw op agrarische percelen financieel bijzonder interessant, want als een stuk grond een woonbestemming krijgt, stijgt de waarde gigantisch. Met de juiste sturing vanuit de overheid kunnen we dit mechanisme gebruiken om de maatschappelijke doelen te financieren, in plaats van dat speculanten en projectontwikkelaars er rijk van worden.

Kortom, laat de overheid het mogelijk maken om te doen waar we als Nederlanders goed in zijn: slim gebruik maken van weinig ruimte. Voor elke Nederlander een dak boven het hoofd én droge voeten.

Linda Flipse is deskundige is leefomgevingskwaliteit. Frank van Kouwen is duurzaamheidsexpert. Jacco Hoogewoud is hydroloog. Rob Ummels is informatiestrateeg. Wouter van Kouwen is duurzaam ondernemer en politicus.

Meer over