OpinieParticipatiewet

Opinie: De schandalige bijstandsaffaire komt eraan

De participatiewet is geënt op wantrouwen en op het achterhouden van informatie, zodat mensen hun rechten niet kennen, betoogt Trudie Knijn.

Werknemers plakken stickers op rookmelders in een magazijn, Tilburg. Beeld Hollandse Hoogte / Joyce van Belkom
Werknemers plakken stickers op rookmelders in een magazijn, Tilburg.Beeld Hollandse Hoogte / Joyce van Belkom

Zelfs goedwillende politici hebben geen idee van de misstanden in de bijstand, blijkt uit de verbaasde en verontwaardigde reacties van Lilian Marijnissen (SP), Gijs van Dijk (PvdA) en anderen op de terugvordering door de sociale dienst van 7.000 euro van een mevrouw uit Wijdemeren. De boodschappen die ze af en toe kreeg van haar moeder, had ze niet gemeld en dus had ze volgens de gemeente te veel bijstand ontvangen. Dit is geen incident, maar staande praktijk. De terugvordering is zelfs een vereiste volgens de Participatiewet die de bijstand reguleert. Het gebeurt overal in het land.

Vlak voor Kerst publiceerde ik met co-auteurs de bundel Streng maar Onrechtvaardig. Op basis van eigen onderzoek en studies van vele wetenschappers die de afgelopen jaren de effecten van de Participatiewet onderzochten, concludeerden we dat de bijstand onder deze wet onrechtvaardig en bovenmatig streng is. De beslissing van de gemeente is een logisch gevolg van de Participatiewet die gebaseerd is op wantrouwen, op het zoveel mogelijk beperken van degenen die al niets hebben, op het principe ‘voor wat hoort wat’ zodat mensen gedwongen worden zinloze activiteiten te verrichten en waardeloze trainingen te volgen in ruil voor hun uitkering, op het achterhouden van informatie zodat mensen hun rechten niet kennen.

Giftige werkplaats

De mevrouw uit Wijdemeren past in het rijtje van bijstandsgerechtigden die door de gemeente Tilburg gedwongen arbeid verrichtten in een giftige NS-werkplaats, de jongere die zijn uitkering verliest omdat hij noodgedwongen bij zijn ouders gaat wonen en de mantelzorger die hetzelfde overkomt omdat ze bij haar ouders intrekt om voor hen te zorgen. Het past bij de systematische verlaging van de bijstand sinds 2011 en resulteert in 1 miljoen arme mensen in Nederland.

Het illustreert hoe dit land omgaat met mensen die van de bijstand afhankelijk zijn. Net als bij de toeslagenaffaire gaat ook hier de bestuursrechter niet vrijuit. Zoals de wethouder van Wijdemeren zegt: ‘Wat rechtmatig is, hoeft niet rechtvaardig te zijn.’

Bestuursrechter

Inderdaad, onrechtvaardig maar rechtmatig, want de bestuursrechter van de rechtbank in Utrecht heeft de gemeente in het gelijk gesteld. Ook dat is staande praktijk. Deze rechters kijken net als bij de toeslagenaffaire niet naar redelijkheid en billijkheid, maar naar de letter van de wet, het kindje van de PvdA-bewindslieden Lodewijk Asscher en Jetta Klijnsma. En dus oordelen ze dat de gemeente in haar recht staat en de uitkering kan terugvorderen. De inlichtingenplicht is in beton gegoten en elke cent die een bijstandsgerechtigde ontvangt, moet worden gemeld.

Als vrijwilliger van Steunpunt Vluchtelingen De Bilt begeleidde ik een jongen die uit Syrië vluchtte na zijn vrijlating uit de gevangenis van Assad. Na twee jaar een uitkering van de Regionale Sociale Dienst (RSD) in Zeist te hebben ontvangen, kreeg hij bericht dat hij 1.000 euro moest terugbetalen omdat hij gedurende een jaar dat bedrag met kleine beetjes, steeds tientjes, had geleend van én terugbetaald aan familieleden. De RSD liet zich niet van de wijs brengen door de bewijzen van terugbetaling aan de hand van zijn bankafschriften. We stapten naar de rechter, de sociale advocaat pleitte de blaren op zijn tong maar ook de rechter had geen boodschap aan de terugbetalingen: de RSD werd in het gelijk gesteld.

Sociale afstand

Dat politici en journalisten nu zo verontwaardigd reageren is alleen te begrijpen vanuit hun sociale afstand tot de meest kwetsbaren. Ook sociale wetenschappers ontkomen daar niet aan. Pas toen ik aan het eind van mijn loopbaan, na jarenlang wetenschappelijk onderzoek naar sociale uitkeringen, vrijwilligerswerk ging doen, zag ik hoe rigide, op plichten in plaats van rechten gebaseerd, onzinnig en wantrouwend ten opzichte van cliënten, de Participatiewet is. Toen pas merkte ik hoeveel minder compassie klantmanagers tonen dan hun voorgangers uit de jaren negentig. Toen pas merkte ik angst bij bijstandsgerechtigden. Angst om een fout te maken. Angst ook om bezwaar te maken omdat je niet weet wat de repercussies zijn. Angst dus voor de overheid.

De toeslagenaffaire is niet afgerond, de bijstandaffaire komt eraan. Renske Leijten (SP) en Pieter Omtzigt (CDA) kunnen weer aan het werk. Het zal niet meevallen: de bijstand is gedecentraliseerd en er moet per gemeente worden bekeken wat er is misgegaan. Duidelijk is al dat de Participatiewet herzien moet worden om rechten en plichten beter in balans te brengen. Uitspraken van bestuursrechters moeten opnieuw bezien worden. Ten slotte, een stevige cultuuromslag bij sociale diensten moet het mogelijk maken weer de mens achter de bijstandsgerechtigde te zien met zijn of haar potentie, beperkingen en hulpbehoeften in plaats van een te wantrouwen misbruiker.

Trudie Knijn is emeritus hoogleraar sociale wetenschappen en vrijwilliger Steunpunt Vluchtelingen De Bilt.