OpinieIntegriteitsindex

Opinie: Crisis stelt integriteit van politici op de proef

De coronacrisis vergt snelle besluitvorming van politici, maar in die haast ligt ook gevaar op de loer, schrijven Muel Kaptein, Leo Huberts en Bart de Koning. Is er bij de ontwikkeling van corona-apps genoeg aandacht voor de privacy, bijvoorbeeld?

Screenshot van een kabinets-Zoom, vrijgegeven door Boris Johnson. Per ongeluk is het ID te zien.  	 Beeld AFP
Screenshot van een kabinets-Zoom, vrijgegeven door Boris Johnson. Per ongeluk is het ID te zien.Beeld AFP

Het is oorverdovend stil rond integriteitsaffaires van politici sinds het uitbreken van de epidemie met het coronavirus. Begrijpelijk. Het gaat in deze crisistijd om het beschermen van de volksgezondheid en het redden van de economie. Nu de integriteit van politici in twijfel trekken, doet afbreuk aan hun gezag, dat juist hard nodig is om burgers mee te krijgen in het bestrijden van de crisis. De media en oppositiepartijen hebben ook wel andere dingen aan hun hoofd.

Toch wordt juist in crisistijd de integriteit van politici op de proef gesteld. In een crisis­situatie staan grote belangen op het spel, er is maatschappelijke druk, grote onzekerheid over de juiste aanpak en minder ruimte voor controle door volksvertegenwoordigers. Zo is bij de ontwikkeling van de corona-apps de vraag of de privacy voldoende gewaarborgd wordt.

In de komende maanden zullen politici ongekende subsidies uitdelen en enorme orders plaatsen voor bijvoorbeeld medische hulpmiddelen, waarbij de gebruikelijke controles en procedures vanwege de geboden snelheid aan de kant worden geschoven.

Begrijpelijk, maar het zet de deur voor misbruik wel wagenwijd open. De meeste politici en ambtenaren werken nu thuis en nemen besluiten via mobiele telefoons, conference calls en apps. Veel haastige besluitvorming zal later niet meer gereconstrueerd en gecontroleerd kunnen worden, omdat de gebruikelijke dossiers ontbreken. Alle ­reden dus om in deze tijden alert te zijn.

In crises zijn tal van integriteitsschendingen mogelijk. Uit kwade opzet, als een politicus misbruik maakt van de situatie, maar ook met goede bedoelingen, waarbij in alle hectiek of met het oprechte idee dat het doel de middelen heiligt, fouten worden gemaakt.

Op grond van onze ervaringen en wat we al zien in het buitenland, verwachten wij op de volgende punten mogelijke affaires in Nederland. Hierbij putten we uit de Politieke Integriteitsindex die we jaarlijks samenstellen en in de Volkskrant publiceren. Sinds 2012 volgen wij lokaal, provinciaal en landelijk alle integriteitsaffaires van politici op de voet. Deze opsomming is niet uitputtend, maar een oproep om alert te zijn.

1. Respectloos gedrag

Een crisis die zo veel slachtoffers maakt, vraagt om ernst. Het is respectloos als politici in het openbaar grappen of denigrerend zijn. Denk aan de reacties op Eric Wiebes die luchtigjes opmerkte dat zzp’ers zelf hadden gekozen voor risico’s.

2. Belangenverstrengeling privé

In crisistijd is er veel vertrouwelijke informatie die voor eigen gewin kan worden aangewend. Zo was er in de VS al ophef toen bleek dat vier senatoren hun aandelen hadden verkocht kort na een vertrouwelijke briefing over het coronavirus.

3. Onrechtmatig gebruik bedrijfsmiddelen

Nu politici vooral thuis werken, is het de vraag of hun reguliere onkostenvergoeding is te rechtvaardigen. Sommige politici ontvangen een standaardvergoeding voor buitens-huis verblijf of woon-werkverkeer.

Er was al ophef over Europarlementariërs die menen recht te hebben op hun onkostenvergoeding van 323 euro per dag, al werken ze thuis.

4. Belangenverstrengeling in opdrachten

In crisistijd moet men snel handelen. Logisch om dan terug te vallen op bekenden of vrienden die je gemeente of provincie kunnen helpen. Het verlenen van onderhandse opdrachten is zo gebeurd. Het risico op belangenverstrengeling en nepotisme is dan óók groot.

5. Schending democratische procedures

Vanwege de geboden snelheid kunnen politici zich genoodzaakt voelen ‘instemming, toestemming en verantwoording’ over te slaan. Ondermijning van democratische procedures ligt op de loer. Er is al kritiek onder Kamerleden en raadsleden dat ze buitenspel staan.

6. Lekken informatie

Thuiswerken brengt allerlei risico’s met zich mee. Denk aan Boris Johnson die een screenshot van de kabinetsvergadering via Zoom online postte, met daarin het unieke ID-nummer van die sessie.

7. Misleiding

Eigen aan een crisis is gebrek aan informatie. Voor sommigen is het verleidelijk informatie achter te houden, of te verzinnen. Denk aan Trump, maar ook Boris Johnson, die wordt verweten dat hij heeft gelogen over de ernst van zijn ziekte.

8. Oneigenlijke machtsuitoefening

In crisistijd vragen politici veel van hun ambtenaren. Er is niet altijd ruimte voor uitleg of tegenspraak. Uit onderzoek van de Rotterdamse Rekenkamer bleek een paar jaar terug dat ambtenaren daar oneigenlijke politieke druk hebben gevoeld. Dat kan in een crisis extra tellen.

We moeten niet te vroeg juichen over daadkrachtig bestuur. De crisis kan nog lang duren en vergt uithoudingsvermogen, ook wat betreft integriteit. Ooit gaan we terugkijken. De eerste parlementaire onderzoeken zijn al aangekondigd. Hopelijk zijn straks niet ook in opspraak geraakte politici het gevolg van deze crisis.

Muel Kaptein is hoogleraar ethiek en integriteit aan de Erasmus Universiteit. Leo Huberts is emeritus hoogleraar bestuurskunde aan de Vrije Universiteit. Bart de Koning is onderzoeksjournalist.

Meer over