Opinie

Opinie: Bij Piet Emmer hadden de slaven een prima, gelijkwaardig bestaan in de kolonies

Het koloniale stereotype van de ‘sullige Sambo’ klopt niet, zoals Piet Emmer beweert naar aanleiding van de tentoonstelling Slavernij in het Rijksmuseum. Maar dat is geen nieuw inzicht, en wil niet zeggen dat de totslaafgemaakten geen betreurenswaardig lot ten deel viel.

De aankomst van een Nederlands schip met Afrikaanse totslaafgemaakten voor de verkoop, Jamestown, Virginia, 1619. (Hulton Archive/Getty Images) Beeld Getty Images
De aankomst van een Nederlands schip met Afrikaanse totslaafgemaakten voor de verkoop, Jamestown, Virginia, 1619. (Hulton Archive/Getty Images)Beeld Getty Images

De afgelopen jaren heeft het slavernij-onderzoek een vlucht genomen en is er een heel nieuwe generatie onderzoekers actief die nieuwe informatie naar boven heeft weten te halen.

We gaan weer richting de Keti Koti-viering en je kunt de klok er op gelijk zetten dat ondanks nieuw onderzoek emeritus hoogleraar Piet Emmer weer uit de kast wordt gehaald en afgestoft.

Voorspelbaar

Het artikel van Emmer is voorspelbaar en rammelt aan alle kanten. Hij noemt punten die hij totaal uit de context haalt van een specifieke periode of een specifieke locatie. Slavernij werd niet in alle koloniale gebieden op dezelfde manier uitgevoerd en het leven en de omstandigheden van totslaafgemaakten varieerden.

Wat slaven te eten kregen, of ze wel of niet werden gedoopt, of ze de culturele gewoonten uit het land van herkomst mochten uitoefenen, de mogelijkheden tot manumissie (het vrijlaten van slaven, red.) en dergelijke, variëren per gebied en over de tijd. Er zijn verschillen tussen het Zuiden van de VS, Brazilië, Suriname en de diverse eilanden in de Cariben. Ook maakt het uit of we het hebben over de vroegkoloniale of de laatkoloniale periode.

Wonderlijk

Emmer begint zijn artikel al met een wonderlijke redenering. Het koloniale stereotype van de sullige Sambo klopt niet. Dat dergelijke beeldvorming niet klopt met de werkelijkheid, is niks nieuws.

Zie de tentoonstelling Wit over Zwart van Felix de Rooy en het bijbehorende boek van Jan Nederveen Pieterse uit de jaren ’90. Dergelijke beeldvorming had een functie en diende het koloniale en racistische project om de Afrikaanse, tot slaaf gemaakte bevolking klein en dom weer te geven, zodat zij alleen onder vaderlijke begeleiding van de witte bevolking zich zou kunnen ontwikkelen. Middels dergelijke beeldvorming werden de bestaande machtsverhoudingen juist bestendigd.

Dat dit beeld van Sambo niet klopt is echter geen argument om daarmee te zeggen dat de positie van totslaafgemaakten niet betreurenswaardig zou zijn of dat zij geen underdogpositie zouden hebben gehad. De tentoonstelling in het Rijksmuseum gaat bovendien ook in op het verzet van onder andere de marrons.

Uniciteit

Ook de redenering van Emmer dat slavernij overal ter wereld voorkwam is een bijzondere. Genocide is ook niet voorbehouden aan de nazi’s, maar de schaal en de fabrieksmatige en planmatige manier van aan de lopende band Joden, Sinti en Roma, of homo’s vermoorden, maakt de Holocaust tot een unieke vorm van genocide. Zo bepaalt de grootschaligheid, de duur en de organisatie de uniciteit van het koloniale project van slavenhandel en slavernij.

De volgende redenering dat totslaafgemaakten wel degelijk een vergoeding kregen in de vorm van huisvesting en eten, raakt kant noch wal. Boeren verzorgen hun vee over het algemeen ook heel goed aangezien het hun bron van inkomsten is. Zo ook de totslaafgemaakten die in de meeste gebieden de status van vee hadden en waarvan het voedingspatroon, kleding en huisvesting in de loop der tijd is veranderd.

Vervolgens somt Emmer nog een heel aantal voorbeelden op rond het al dan niet hebben van bezit, kunnen lezen en schrijven, processen tegen planters et cetera. Zijn voorbeelden zijn eerder uitzondering dan regel. Wie de geschiedenis van Elisabeth Samson bijvoorbeeld kent, zo goed opgetekend door Cynthia McLeod-Ferrier, weet hoe uitzonderlijk haar positie als voormalig totslaafgemaakte was.

De abolitionist Equiano is bovendien een Amerikaans voorbeeld en voor zover ik weet kennen we geen vergelijkbare voorbeelden uit Suriname of de voormalig Nederlandse Antillen.

Rituele dans

Wie het suggestieve betoog van Emmer leest, zou haast denken dat de totslaafgemaakten in de koloniale samenleving een prima leven hadden met gelijke rechten en plichten als de witte plantersbevolking. Niets is minder waar. Het is belangrijk om een goed debat en uitwisseling van kennis te hebben over belangrijke en grote historische gebeurtenissen, maar dan wel een eerlijk debat op basis van echte argumenten. Het begint inmiddels een saaie rituele dans met Piet Emmer te worden die elk jaar weer opnieuw wordt uitgevoerd.

Maayke Botman heeft Afrikaans-Amerikaanse cultuur, Surinamistiek en Caraibistiek gestudeerd.

Meer over