Opinie

Opinie: Bewijsvoering coldcaseteam Anne Frank is boterzacht

Na de onthullingen van maandag over het verraad van Anne Frank zwelt de kritiek op het coldcaseteam aan. Zo zijn er te veel ongewisse factoren om tot stellige beweringen te komen.

Hanco Jürgens
Anne Frank op twaalfjarige leeftijd (in 1940). Beeld AFP
Anne Frank op twaalfjarige leeftijd (in 1940).Beeld AFP

Al jaren wordt er onderzoek gedaan naar het verraad van Anne Frank. Steeds opnieuw wordt de definitieve dader gezocht. Dat is opmerkelijk want de archieven geven hierover geen uitsluitsel. Het blijft dus gissen. Er zijn inmiddels heel wat theorieën, maar het enige wat we zeker weten is dat er geen bewijs kan worden geleverd.

Juist daarom is het zo schadelijk dat een groepje onderzoekers met zoveel stelligheid weet te beweren voor 85 procent zeker te zijn dat de dader een gewezen notaris is die tijdens de oorlog lid was van de Joodse Raad. Het bewijs is flinterdun. Het gaat om een anoniem briefje dat ooit in de bus is gegooid bij de vader van Anne Frank. Noch de auteur van het briefje, noch de motieven om het briefje te schrijven zijn bij de onderzoekers bekend.

Iedere FBI-agent weet dat er dan in het geheel geen sprake is van een juridisch bewijs. Het briefje kan immers door iedereen zijn geschreven. Om welke reden dan ook. Zonder extra informatie over de auteur van het briefje blijft het een slag in de lucht. Des te opmerkelijker is het hoe gemakkelijk de auteurs van dit boek ingang kregen bij de media. De Volkskrant opende ermee op maandag, zonder enig weerwoord in de krant (dat kwam pas op dinsdag). En zowel bij M als bij Op1 mochten de auteurs uitgebreid hun verhaal doen.

Medialogica

Vanaf het moment dat het onderzoek openbaar werd gemaakt had ik het gevoel naar een lange aflevering van Medialogica te kijken. Als je het onderzoek maar goed framet, gaan alle deuren in medialand voor je open. De auteurs hebben een FBI-agent in de arm genomen, noemen zichzelf een coldcaseteam en hebben ook een ‘hoofd onderzoek’ aangesteld. Ze brengen hun werkwijze mooi in beeld door foto’s van hun kantoor in Amsterdam Noord, met casussen aan de muur te tonen. Ook hebben ze het over hun onderzoek met algoritmes, daar waar je voor het onderzoek naar de waarde van een briefje geen enkel algoritme nodig hebt. Tot slot hebben ze een embargo voor publicatie gesteld, met boetes, om het allemaal nog spannender te maken.

Mijn voornaamste bezwaar tegen het boek van dit zelfbenoemde ‘coldcaseteam’ is dat de auteurs ervan weinig feeling lijken te hebben met de historische omstandigheden van de bezettingstijd, noch met de periode erna. Juist omdat de archieven geen uitsluitsel geven is het belangrijk om de historische omstandigheden in kaart te brengen die ertoe hebben geleid dat de arrestatie heeft kunnen plaatsvinden. Zoals de Anne Frank Stichting zelf dat eerder heeft gedaan.

Toeval

Omgevingsfactoren doen ertoe. Anne Frank, haar gezin, de familie Van Pels en de tandarts Fritz Pfeffer zaten ondergedoken boven de firma Giessen & Co waar het een komen en gaan was van mensen. Het is dus heel goed mogelijk dat iemand iets gehoord heeft en dat heeft aangegeven. Veel waarschijnlijker lijkt het dat de arrestatie op toeval berust. Vijf maanden ervoor waren immers twee werknemers gearresteerd voor de clandestiene handel in distributiebonnen. Het kon dus evenzeer om een reguliere controle gaan die uitliep op de ontdekking van het onderduikadres. Het feit dat de onderduikers lang moesten wachten op een arrestatiewagen wijst hierop. Maar ook deze theorie is gebaseerd op aannames.

Het coldcaseteam gaat echter veel verder dan dat. Zij wijzen een schuldige aan die uit lijfsbehoud anderen zou hebben verraden. En de beschuldigde was een prominente Amsterdammer, lid van de Joodse Raad.

Dat er na de oorlog veel wrok was tegen oud-leden van de Joodse Raad spreekt voor zich. De leden van de Joodse Raad hebben immers in de oorlog met de bezetter samengewerkt om erger te voorkomen. Maar toen de laatste Joden uit hun huizen waren gezet was duidelijk dat ze niets hadden bereikt.

Boterzacht

Het coldcaseteam is aan de haal gegaan met een anonieme beschuldiging, die op zichzelf heel goed verklaarbaar is. De bewijsvoering is boterzacht. Soms is het noodzakelijk om overledenen in bescherming te nemen. Ik heb er niet zoveel bezwaar tegen dat een groepje onderzoek doet naar het mogelijke verraad van Anne Frank, en dat zij hun bevindingen publiceren, maar wel dat deze zo gemakzuchtig worden overgenomen in de media. Dat verdient repliek.

Hanco Jürgens is wetenschappelijk medewerker van het Duitsland Instituut Amsterdam.

Meer over