OPINIESociale wetenschappen

Opinie: Behandel gedragswetenschap niet als veredeld pr-bureau

Om de vaccinatiebereidheid te vergroten mogen sociale wetenschappers meedoen aan een prijsvraag. Pardon, het vakgebied verdient een meer serieuze benadering, betoogt Anne van Valkengoed.

Gedrags­wetenschappers mogen ideeën voor het verhogen van de vaccinatiebereidheid insturen naar het Behavioural Insights Netwerk Nederland. Beeld REUTERS
Gedrags­wetenschappers mogen ideeën voor het verhogen van de vaccinatiebereidheid insturen naar het Behavioural Insights Netwerk Nederland.Beeld REUTERS

De overheid schrijft deze maand een prijsvraag uit. Gedrags­wetenschappers mogen ideeën voor het verhogen van de vaccinatiebereidheid insturen naar het Behavioural Insights Netwerk Nederland (een samenwerkingsverband tussen ministeries). De beste ideeën worden vervolgens ingezet om Nederlanders zover te krijgen dat zij zich laten vaccineren tegen het coronavirus. De hoofdprijs voor deze ‘Behavioural Challenge’: 15 duizend euro. Een leuk bedrag, maar het uitschrijven van een prijsvraag doet de relevantie, urgentie, en kwaliteit van sociaalwetenschappelijke kennis voor het oplossen van de coronacrisis tekort. De prijsvraag komt ook veel te laat, want de eerste ronde coronavaccinaties moet in januari al beginnen.

Natuurwetenschappers over de hele wereld werken al maanden ononderbroken aan een vaccin tegen covid-19. Zij worden hierbij, terecht, aangemoedigd en ondersteund. Maar al hun harde werk is straks voor niets als niet genoeg mensen zich laten inenten. Voor het opbouwen van groepsimmuniteit en het uitroeien van het virus moet 70 tot 90 procent van de Nederlanders gevaccineerd zijn. Er zal altijd een kleine groep zijn die het vaccin uit principe weigert. Het heeft weinig zin te proberen deze groep alsnog te overtuigen, wat ook ziekenhuisbestuurder Marcel Levi betoogt (Ten eerste, 12 december). Maar uit opiniepeilingen van I&O en TU Delft blijkt dat een veel grotere groep twijfelt. Ongeveer 40 procent tot de helft van de Nederlanders twijfelt en wil zich niet meteen laten vaccineren. Zelfs onder zorgmedewerkers is maar eenderde bereid zich ­direct te laten vaccineren.

Het tegengaan van deze twijfel is dus cruciaal in de strijd tegen het corona­virus. Een duik in de sociaalwetenschappelijke literatuur leert dat wanneer mensen eenmaal geloven in misinformatie over vaccins, het moeilijk is ze nog van gedachten te doen veranderen.

Een actieve, uitgebreide en vooral tijdige informatiecampagne over de nieuwe coronavaccins is dus wat telt. Het is zorgelijk dat zo’n informatiecampagne vanuit de Rijksoverheid nog steeds niet van start is gegaan, terwijl misinformatie over de coronavaccins al maandenlang rondgaat op sociale media. Hoewel er nu aan zo’n campagne wordt gewerkt, is de ergste schade aan het publieke vertrouwen in de vaccins misschien al niet meer te voorkomen.

Terwijl we allang de kennis hebben om zo’n grootschalige campagne op te zetten. Al sinds de jaren ’60 wordt onderzoek gedaan naar interventies om de vaccinatiebereidheid te verhogen en er zijn honderden studies hierover beschikbaar in de wetenschappelijke literatuur. Twee weken geleden vatte de World Health Organization deze inzichten nog eens beknopt samen en betrok deze specifiek op het vaccineren tegen corona. Ideeën voor de praktijk zijn er genoeg, zoals het verspreiden van de boodschap dat men door vaccinatie ook kwetsbare anderen beschermt en het inzetten van (huis)artsen als rolmodellen. Die laatste strategie wordt in praktijk gebracht in Londense ziekenhuizen om de vaccinatiebereidheid onder zorgpersoneel te verhogen.

De prijsvraag legt bloot hoe de overheid de sociale wetenschappen ziet. Niet als een serieuze wetenschappelijke discipline die een sleutelrol kan spelen in de coronacrisis, maar eerder als een veredeld communicatiebureau. Niet alleen is deze oproep aan de gedragswetenschappers veel te laat, de bestaande ­wetenschappelijke kennis wordt opzij gezet om op zoek te gaan naar een eenvoudigere en goedkopere oplossing.

Maar complexe maatschappelijke problemen zoals het verhogen van de vaccinatiebereidheid, worden niet opgelost door een ludieke actie. Nodig is een integrale strategie voor de lange termijn, gericht op alle leden van onze diverse samenleving. De wetenschappelijk literatuur om zo’n strategie te ontwikkelen is beschikbaar. De overheid doet er dus goed aan de sociale wetenschappen net zo serieus te nemen als de natuurwetenschappen. Voor het ontwikkelen van het coronavaccin schrijven we toch ook geen prijsvraag uit?

Anne van Valkengoed is PhD candidate Environmental Psychology Group aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Meer over