OPINIEAntisemitisme

Opinie: Antisemitisme gedijt in boreale ideologie van Baudet

Anti-joodse stereotypen passen in Baudets nationalistische visie en zijn veel meer dan een uitwas, stelt Leo Lucassen.

Thierry Baudet staat voor het partijkantoor van Forum voor Democratie de pers te woord over de ontstane situatie. Beeld ANP
Thierry Baudet staat voor het partijkantoor van Forum voor Democratie de pers te woord over de ontstane situatie.Beeld ANP

Nu de de antisemitische appjes en opmerkingen van jonge FvD’ers op straat liggen en bovendien diverse insiders binnen de imploderende partij verontrustende inkijkjes hebben gegeven in soortgelijke uitspraken van de (gewezen?) partijleider, is het goed te constateren dat dit antisemitisme, en hetzelfde geldt voor de islamofobie, racisme en vrouwenhaat, geen randverschijnsel is. Wanneer we ons beperken tot de anti-joodse stereotypen, valt op dat deze een wezenlijke functie hebben in de boreale ideologie van Forum voor Democratie.

Die wortelt namelijk in een ultranationalistische opvatting van een onveranderlijke natie met een stabiele, blanke, bevolking. Joden hebben daarin geen plaats omdat zij al sinds de 19de eeuw worden afgeschilderd als ‘vaderlandsloos’ en eeuwig zwervend over de wereldbol. Zo trekken Duitse antisemieten al meer dan anderhalve eeuw de loyaliteit van ­joden aan de Duitse natie in twijfel, vanuit het idee dat zij nooit echte Duitsers kunnen worden en er op uit zijn christelijke samenlevingen te ontwrichten.

Joden zouden achter de schermen de wereld willen beheersen, met de media en de banken als belangrijkste instrumenten. De voorstelling van de prototypische ‘Geldmensch’ die politici en journalisten aan een touwtje heeft, wortelt in eeuwenoude stereotypen, die steeds opnieuw worden geactiveerd. Daarom doet het beeld van de jood als globalist en daarmee de ultieme tegenstander van de nationalist, het uitstekend in extreem-rechtse kringen. Het verklaart de in hun ogen ongrijpbare tegenstander en past bovendien in de gangbare neiging in complotten te denken. Of het nu om de EU, immigratie of corona gaat.

George Soros

Momenteel fungeert de joodse financier Soros als verpersoonlijking van dit eeuwenoude conglomeraat aan vooroordelen. Antisemitisme in Forumkringen (en elders) is dan ook geen uitwas, maar vervult een essen­tiële functie in het wereldbeeld van de rechts-extremistische kern.

Die functionaliteit van antisemitische ideeën kent overigens ook een linkse variant. Zo bedienden nogal wat socialisten zich in de 19de en vroege 20ste eeuw volop van anti-joodse clichés, met het jodendom als symbool van het in hun ogen parasitaire kapitalisme. Met de in Frankrijk en Engeland actieve bankiersfamilie Rothschild als de 19de-eeuwse variant op ‘Soros’. Voor een deel van de socialistische beweging viel ‘de jood’ samen met het beeld van de uitbuitende kapitalist. Met name vroeg-socialisten in Frankrijk doorspekten hun geschriften met antisemitische stereotypen. Voor hen was het kapitalisme een puur parasitaire kracht, en dat sloot aan bij het beeld van joden als woekeraars.

null Beeld Hollandse Hoogte
Beeld Hollandse Hoogte

Daarnaast werd het beeld van de jood als fundamenteel subversief door Stalin gebruikt om zijn terreur te legitimeren, uitmondend in de grootscheepse zuiveringen in de eigen partij gelederen (Trotski) en tot showprocessen tegen joodse artsen in 1937. Deze campagne, die in heftigheid niet onderdeed voor de pogroms onder de tsaren, ebde pas weg na de dood van Stalin in 1953. Het antisemitisme zou een sluimerende kracht blijven in de Sovjet-Unie en heeft sinds 1989 nieuwe nationalistische brandstof gekregen.

De meeste socialisten erkenden echter ook in de 19de eeuw al dat kapitalisten weliswaar arbeiders uitbuitten, maar dat het kapitalisme als systeem wel degelijk een productieve kracht vormde. In hun werk en propaganda ontbreekt antisemitisme. Met de opkomst van de sociaal-democratie loste het antisemitisme dan ook goeddeels op, waarbij de bewustwording van de Holocaust de definitieve klap gaf.

Zionisme

Antisemitisme binnen links verdween in de loop van de twintigste eeuw vooral omdat het geen echte functie meer had in de gematigder socialistische ideologie. Maar helemaal verdwenen is het niet. Met de kritiek op de globalisering in de afgelopen decennia ontstaat er in de marge weer nieuwe ruimte voor antisemitische complotideeën. En soms wordt dat extra gevoed met kritiek op het zionisme die geen onderscheid maakt tussen joden als aanhangers van een religie en (radicale) zionisten. Zo kan kritiek op de politiek van de staat Israël tegen de Palestijnen uitmonden in antisemitisme. De combinatie van kritiek op globalisering en de staat Israël kan verleidelijk zijn voor aanhangers van linkse partijen om de wereld te duiden. Een voorbeeld is het antisemitisme binnen de Engelse Labour-partij waar Corbyn, die een te slap optreden wordt verweten tegen het antisemitisme in eigen kring, het veld heeft moeten ruimen.

Anti-joodse stereotypen passen momenteel echter vooral in de hypernationalistische en racistische radicaal-rechtse ideologie. Wat er de afgelopen week bij Forum voor Democratie naar buiten sijpelde, past daarin. Het laat opnieuw zien hoe vitaal eeuwenoude antisemitische stereotypen zijn en hoe ze steeds opnieuw worden gebruikt om een vijandbeeld te kruiden en misstanden te verklaren.

Leo Lucassen is directeur van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis en hoogleraar te Leiden.

Lees ook:

Antisemitisme van rechtse en uiterst-rechtse medestanders van NIW en CIDI wordt genegeerd, gebagatelliseerd of door de vingers gezien, als ze maar ‘pro Israël’ zijn, schrijft journalist Hella Rottenberg.

Meer over