Opinie

Opinie: Activisten verstoren debat over levenseinde met slordige en gevaarlijke informatie

Jos van Wijk van de Coöperatie Laatste Wil presenteert zich als martelaar voor de ouderen en hun zelfbeschikkingsrecht. Maar het aanprijzen van het zelfdodingspoeder Middel X leidt tot veel onbedoelde drama’s, ook bij suïcidale jongeren.

Jos van Wijk, boegbeeld van de Coöperatie Laatste Wil.  Beeld Raymond Rutting / VK
Jos van Wijk, boegbeeld van de Coöperatie Laatste Wil.Beeld Raymond Rutting / VK

Eind september werd de voorzitter van de Coöperatie Laatste Wil, Jos van Wijk, aangehouden. Hij wordt beschuldigd van hulp bij zelfdoding en lidmaatschap van een criminele organisatie. Sindsdien krijgt hij bij verschillende media ruim baan om zijn visie op hulp bij zelfdoding te uiten, onder andere door een groot interview in de Volkskrant van 6 oktober. Maar vooral op tv bij Op1 (5 oktober) kon hij met zijn advocaat alvast beginnen aan zijn verdediging zonder dat enige wederhoor werd georganiseerd.

Hiermee lukt het Van Wijk om zich, na zijn aanhouding, neer te zetten als martelaar die namens de ouderen van Nederland vecht tegen een bemoeizuchtige overheid. Dit frame zal veel bijval krijgen en past uitstekend bij het activistische karakter van de Coöperatie Laatste Wil. Jammer genoeg blijven enkele belangrijke nadelen van de werkwijze van deze organisatie doorlopend buiten beeld.

Vlucht naar voren

Ten eerste, de Coöperatie Laatste Wil zoekt sinds de oprichting moedwillig alle wettelijke grenzen op die we hebben rondom hulp bij zelfdoding. In plaats van het ingewikkelde maatschappelijke debat te voeren, hebben ze de vlucht naar voren gekozen door een clandestien poeder aan te prijzen waarmee je jezelf kunt doden. Deze praktijken hebben mogelijk al tot tientallen betreurenswaardige impulsieve suïcides geleid van onder anderen jongeren met psychische klachten, voor wie nog veel steun- en behandelmogelijkheden aanwezig waren.

Recentelijk waarschuwde het nationale vergiftigingscentrum nog dat het tientallen meldingen heeft ontvangen over mensen die het door de Coöperatie Laatste Wil aangeprezen middel X hadden ingenomen. Deze mensen zijn dus allemaal in een ziekenhuis beland en hebben waarschijnlijk een forse lijdensweg doorstaan, al dan niet met de dood als gevolg. Er is nog weinig bekend over de mensen achter deze meldingen, maar het zet in ieder geval belangrijke vraagtekens bij het door de coöperatie geschetste beeld van ouderen die in alle rust en weloverwogen middel X nemen en kort daarna pijnloos sterven.

Impulsieve suïcide

Er is zeker een groep ouderen die rationeel kan kiezen voor de dood, maar er is ook een grote groep waarbij een suïcidepoging vaak een eindpunt is van een langdurige worsteling waarin ambivalentie, psychische pijn, verwardheid en paniek een centrale rol spelen. Een bekend en aangrijpend voorbeeld van een dergelijke impulsieve suïcide is het recente verhaal van de 28-jarige Marjolein in de Volkskrant. Nadat zij het zelfdodingspoeder had ingenomen, kreeg ze direct spijt en zocht ze hulp, dit mocht niet baten want na een urenlange strijd overleed ze in het ziekenhuis. Het is uiteindelijk ook deze verdrietige geschiedenis die aan de basis ligt van de recente aanhouding van Jos van Wijk.

Het is belangrijk te beseffen dat deze risico’s al jaren bij de coöperatie bekend zijn en dat de betrokkenen hier ook al eerder voor zijn gewaarschuwd. Het is een goed onderzocht gegeven dat het in stand houden van bepaalde maatschappelijke drempels een belangrijk onderdeel is van suïcidepreventie. Denk bijvoorbeeld aan de regulering van vuurwapens of het verstrekken van medicatie in doordrukstrips in plaats van grote potten.

Door een poeder te promoten dat een snelle en pijnloze dood belooft, breek je een essentiële barrière af. Dit maakt het voor een groep mensen die worstelt met doodsgedachten nog lastiger om te kiezen voor het leven.

Nevenschade

Wanneer bestuursleden van de coöperatie worden geconfronteerd met deze feiten, of een nieuwe impulsieve zelfdoding met hun poeder, is de standaardreactie dat ze dat verschrikkelijk vinden en het hiervoor niet bedoeld is. Maar tussen de regels lees je: het is acceptabele nevenschade. Het doel van radicale zelfbeschikking heiligt voor hen alle middelen. De vraag is of de duizenden leden van de Coöperatie Laatste Wil zich bewust zijn van deze keerzijde.

Ten tweede: de Coöperatie Laatste Wil, bij monde van Jos van Wijk, is zeer creatief in het gebruik van getallen bij het overbrengen van haar boodschap, zo ook in het interview op Op1. Standaard vertelt Van Wijk dat miljoenen Nederlanders meer zelfbeschikking willen over hun levenseinde. Dit getal is gebaseerd op een onderzoek uit 2019, uitgevoerd door een marketingbureau en betaald door de coöperatie. Op deze enquête valt veel af te dingen: de vragen zijn leidend, de onderzoeksmethoden onhelder en de mogelijkheden binnen de huidige euthanasiewet zijn duidelijk niet bekend bij de onderzoekers. Kortom: betrouwbare conclusies kunnen niet worden getrokken.

Kleine groep

Maar zelfs als je dit onderzoek als bron accepteert, dan vind je daarin het opvallende gegeven dat een merendeel van de ondervraagden tegen een vrij verkrijgbaar zelfdodingspoeder is. Deze bevinding haalt de coöperatie voor het gemak echter nooit aan. Steekhoudend onderzoek door Els van Wijngaarden toont een ander beeld: het is waarschijnlijker dat een vrij beschikbaar poeder uitkomst biedt voor een kleine groep ouderen, waarvan een deel zelfs in aanmerking komt voor hulp bij zelfdoding door een arts onder de huidige euthanasiewetgeving.

Met hun gevaarlijke en slordige verspreiding van informatie over een zelfdodingspoeder en met hun lobby gebaseerd op matige onderzoeken, verstoort de Coöperatie Laatste Wil het levenseindedebat. Ze maakt het moeilijker voor andere progressieve stemmen om tot een constructief gesprek te komen. Als de coöperatie echt vooruit wil in de richting van een maatschappij waar zelfbeschikking over de dood en bescherming van kwetsbare mensen in balans zijn, dan moet ze meer rekening houden met mogelijk dodelijke neveneffecten van haar activisme.

Sisco van Veen is psychiater bij ggz Ingeest en onderzoeker bij het Amsterdam UMC. Dit stuk is geschreven op persoonlijke titel.

Meer over