VerslaggeverscolumnAriejan Korteweg op Terschelling

Onderzoek naar empathie en tolerantie, vermomd als Oerol-theater

null Beeld
Ariejan Korteweg

Dit is toch een wat eentonig gezelschap, hoor ik iemand mopperen. Een ander: als dit representatief moet zijn... Een derde: ik denk niet dat je hier een doorsnee van de Nederlandse bevolking hebt.

Was dat wel zo, dan leefden we in een land met overwegend vrouwelijke, hogeropgeleide, wat oudere blanke inwoners. Daarnaast wat mannen in korte box of afritsbroek, met kleurige shirts daarboven en een baseballpetje tegen de zon die Oerol in een warme greep houdt. Mensen met het hart iets links van het midden, een bovengemiddelde ontvankelijkheid voor vluchtelingen en genoeg betrokkenheid om naar een politiek geladen voorstelling te gaan. Al hoorde ik ook daar iemand over mopperen: al die geëngageerde voorstellingen, is dat een trend?

Tevoren was het ons op het hart gedrukt: hou wat hier gebeurt voor uzelf, anders beïnvloedt u wellicht de resultaten. Nu Oerol voorbij is, kan ik m’n hart luchten: ik maakte deel uit van een politicologisch onderzoek, vermomd als voorstelling. Acts of citizenship, een samenwerking van de Universiteit van Amsterdam, theatergroep Via Berlin en het Berlage Saxophone Quartet.

Informatie op het duinpad: extreem-rechtse machtsgreep in Vlaanderen. Beeld
Informatie op het duinpad: extreem-rechtse machtsgreep in Vlaanderen.

Onwennig drommen we samen in een tent aan de rand van West-Terschelling, waar we polsbandjes krijgen; het mijne is rood, er zijn ook gele, blauwe en groene. Elk kleurspoor krijgt andere informatie, zal later blijken. Rode pijlen brengen ons bij een volgende tent, waar de 0-meting wordt gedaan: hoe we over GroenLinks en de PVV denken, wat voor gevoelens vluchtelingen oproepen, waar we ons op een as van links naar rechts situeren. Nogal sturende vragen, oordeelt een echtpaar met wie ik een stukje gelijk oploop.

Een student in zwarte overall wijst ons een duinpad, waar uit speakers onheilspellende berichten komen: extreem-rechts aan de macht in Vlaanderen, men wil zich losmaken van België, winkels van niet-etnische Vlamingen worden geplunderd en de politie kijkt toe. Er is ook wijze raad: verschillen zijn juist waardevol, zoek steun bij onzichtbare overeenkomsten.

Blazers wachten de vluchtelingen op. Beeld
Blazers wachten de vluchtelingen op.

Halverwege de duinhelling wachten opnieuw studenten met tablets en controlevragen. Dan bestijgen we een tribune, waar vandaan je glooiende duinen ziet en een randje zee. Vier saxofonisten vullen vanuit wachthokjes de duinpan met haast vloeibare klanken. ‘Grenspost’, meldt een bord.

Grenswachten gaan met zichzelf en elkaar in gesprek over wat ze moeten doen, mochten er Vlaamse vluchtelingen komen. Daar is de eerste al, een alleraardigst exemplaar. Ze spreekt het zoetste Vlaams dat denkbaar is en kreeg de gedaante van een aaibaar elektrisch karretje met EU-paspoort. Ze wil door, ze wil water en zegt: ‘Toeval speelt een rol. Toeval wil dat ik aan deze kant van de grens sta, en jullie aan de andere.’

‘We don’t have veldbedden’, waarschuwen de grenswachten als meer vluchtelingen verschijnen – alle dilemma’s rond gastvrijheid komen langs. Dan, als de laatste treurtonen verwaaien, worden we opnieuw proefpersoon. Dit keer om te toetsen of de voorstelling onze opvattingen heeft veranderd. Voelen we ons angstig of boos, enthousiast of trots? Om voor mezelf te spreken: nee. Hoe ik denk over PVV, GroenLinks of vluchtelingen is niet in een handomdraai bij te sturen, het cynisme van de politiek verslaggever is hardnekkig. Maar als ik bij m’n buren spiek, zie ik wijzers doorslaan naar empathie.

Dan verschijnen politicoloog Matthijs Rooduijn en theatermaker Dagmar Slagmolen om uit te leggen waaraan we hebben meegewerkt. ‘We hebben u gemanipuleerd’, zeggen ze, enigszins ten overvloede. Wat ze willen onderzoeken is de beïnvloeding van empathie en tolerantie. Wat werkt beter als je steun voor opvang van vluchtelingen wil vergroten: doe je een beroep op de bereidheid je in de ander te verplaatsen? Of mik je op de meer rationele overwegingen die aan tolerantie ten grondslag liggen? (Rooduijn meldt terloops ook dat de tolerantie van linkse mensen jegens rechts aanzienlijk kleiner is dan omgekeerd; wat mij betreft het inzicht van de dag.)

Matthijs Rooduijn (links): ‘U bent gemanipuleerd.’ Beeld
Matthijs Rooduijn (links): ‘U bent gemanipuleerd.’

Een paar dagen later kan hij voorlopige resultaten melden. Persoonlijke verhalen werken goed om empathie te bevorderen. Maar het stimuleren van tolerantie – mijn rode spoor – heeft amper invloed op de ontvankelijkheid voor niet-westerse vluchtelingen.

Over tolerantie gesproken: viroloog Marion Koopmans zou naar Oerol komen om deze voorstelling te zien en daar op de radio over te vertellen. Omdat de politie haar veiligheid niet kon garanderen, moest dat bezoek worden afgezegd.

Meer over