Opinie

Nederlands verzet tegen vrijgeven patenten coronavaccins berust op hardnekkige mythes

De patenten op coronavaccins moeten zo snel mogelijk vrijgegeven worden. De argumenten die het kabinet hiertegen aanvoert, deugen niet, zo betogen de directeuren van drie maatschappelijke organisaties.

Vaccinatieteam onderweg in Zimbabwe. Beeld Getty Images
Vaccinatieteam onderweg in Zimbabwe.Beeld Getty Images

Terwijl Europa het vaccinatietempo opschroeft, blijft het percentage gevaccineerden in lage-inkomenslanden landen ver achter. Het verschil is schrijnend: 42 procent van de Europeanen is gevaccineerd, vergeleken met 2 procent van de Afrikaanse bevolking. Vaccin-apartheid, noemen internationale organisaties zoals de Verenigde Naties dit.

Maar concrete oplossingen zijn binnen handbereik. Covax, een internationaal initiatief om coronavaccins te verdelen onder lage-inkomenslanden, is hier één van. Helaas zijn door dit initiatief slechts 77 miljoen vaccins aan lage-inkomenslanden bezorgd, van de 2 miljard vaccins die tegen het eind van het jaar geleverd zouden worden. Deze landen worden hard getroffen door het tekort aan vaccins. Als we op dezelfde voet doorgaan, duurt het nog jaren voordat een groot deel van de wereldbevolking toegang heeft tot vaccins. En dit brengt risico’s mee voor ons allemaal.

Wereldhandelsorganisatie

De belangrijkste eerste stap om dit probleem op te lossen is om de patenten van de ‘vaccinrecepten’ en gerelateerde medische producten tijdelijk vrij te geven, zodat er wereldwijd meer geproduceerd kunnen worden. India en Zuid-Afrika hebben een voorstel hiertoe ingediend bij de Wereldhandelsorganisatie (WTO) om patentrechten tijdelijk op te heffen. Deze zogenoemde Trips-waiver wordt nu ondersteund door ruim hon-derd landen met 62 co-sponsoren. De recente Amerikaanse steun voor het opschorten van vaccinpatenten was een positief teken.

Maar noch de Europese Commissie noch Nederland heeft volledige steun voor het voorstel uitgesproken, ondanks het feit dat het Europees Parlement vóór een amendement hierover heeft gestemd. Op 8 en 9 juni zijn er weer WTO-onderhandelingen over het tijdelijk opschorten van patenten. Er moet nu actie worden ondernomen, zodat er niet onnodig veel extra slachtoffers vallen in landen waar vaccins amper beschikbaar zijn.

Nederland en de Europese Unie gebruiken dezelfde argumenten om het WTO-voorstel niet te steunen. Maar die zijn gebaseerd op een aantal hardnekkige mythen.

Mythe 1

‘Het tijdelijk vrijgeven van patenten heeft geen zin, want het lost de andere knelpunten voor het bereiken van grotere vaccin-productiecapaciteit niet op.’

Dit is een drogreden. Het vasthouden aan patenten is het eerste grote knelpunt. Het overwinnen van dit obstakel maakt de weg vrij om gezamenlijk de volgende stappen te zetten om de productiecapaciteit te vergroten. Met alleen tijdelijke vrijgave van patenten kunnen andere farmaceuten nog niet gelijk vaccins produceren. Daarvoor is het essentieel dat vaccinontwikkelaars ook hun kennis en technologie over de productie delen. Dit kan onder meer middels een initiatief van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), de Covid-19 Technology Access Pool. Nu farmaceuten hier niet vrijwillig aan meedoen, wordt het tijd om af te dwingen dat zij hun kennis en technologie delen.

Mythe 2

‘Farmaceutische bedrijven hebben alle risico’s en investeringen op zich genomen en verdienen het daarom om miljarden winst te maken.’

Dit is niet waar. Het AstraZeneca-vaccin is bijvoorbeeld voor 97 procent gefinancierd met publiek geld. Ook het onderzoek naar andere coronavaccins is voor een groot deel betaald met publiek geld: minstens 93 miljard euro. En het risico voor de farmaceutische industrie was nihil door de bestellingen vooraf – de VS alleen al betaalden 12 miljard dollar. De bedrijven verdienen nu miljarden aan deze prestatie, zonder dat het ze lukt om genoeg (betaalbare) vaccins voor iedereen wereldwijd leveren.

Mythe 3

‘Er is niet voldoende capaciteit om vaccins op een veilige en goede manier te produceren, buiten een handjevol bedrijven in het Westen.’

Dit is wederom niet waar. Kundige, gecertificeerde farmaceutische bedrijven staan te trappelen om vaccins te produceren, maar de farmabedrijven met een vaccin op de markt houden dit tegen. WTO-directeur Ngozi heeft gezegd dat er voldoende productiecapaciteit is in landen zoals Pakistan, Bangladesh, India, Zuid-Afrika, Indonesië en Senegal. Lage-inkomenslanden moeten hun eigen vaccinproductiecapaciteit kunnen opbouwen en hoeven niet afhankelijk te zijn van liefdadigheid.

Mythe 4

‘Jezelf uitspreken voor het tijdelijk opschorten van patenten heeft geen zin, want de onderhandelingen hierover gaan toch te lang duren.’

Dit is de minst logische reden om het tijdelijk opschorten van patenten niet te steunen. Sinds het voorstel werd ingediend door Zuid-Afrika en India zijn de onderhandelingen in de WTO vastgelopen door toedoen van onder meer de EU en haar lidstaten. De onderhandelingen kunnen pas snel worden afgerond zodra blokkeerders zoals de Europese Unie en Nederland stoppen met hun vertragingstactieken.

Patenten zijn zeker niet het enige knelpunt op weg naar eerlijke toegang tot ­geneesmiddelen en vaccins. Maar ze zijn wel essentieel voor het toewerken naar een wereld waarin iedereen toegang heeft tot levensreddende vaccins en geneesmiddelen. Zoals recent geconcludeerd werd op de Global ­Health Summit in Rome: politiek leiderschap moet ook gaan over de eerlijke verdeling van middelen ter preventie van, bescherming tegen en herstel van pandemieën.

Uitzonderlijke tijden vragen om uitzonderlijke maatregelen. Nederland en de Europese Unie moeten zich daarom nu uitspreken voor het tijdelijk opschorten van patenten op coronavaccins.

Mariëlle Bemelmans is directeur van Wemos, Michiel Servaes is directeur van Oxfam Novib, Kees Zevenbergen is directeur van Cordaid.

Meer over