Opinie

Nederland moet op de schop

Nederland moet investeren in toekomstige welvaart. Meer geld naar onderwijs en minder naar zorg. Het vooruitgangsgeloof moet terug.

Een compleet viaduct wordt in zijn geheel verplaatst naar zijn definitieve plek in de A2 en over de A79. Beeld anp
Een compleet viaduct wordt in zijn geheel verplaatst naar zijn definitieve plek in de A2 en over de A79.Beeld anp

Een bekend Nederlands gezegde luidt: de kost gaat voor de baat uit. De wereld om ons heen verandert in hoog tempo. Stilstand is achteruitgang. Het kabinet heeft vier jaar goed op de winkel gepast en zit met knappe politieke stuurmanskunst de rit uit. Maar heeft het ons ook verder gebracht?

Witteveen, de inmiddels bijna 95-jarige partijgenoot van Rutte, architect van de wederopbouw, voormalig minister van Financiën en voormalig IMF-topman, zei bij de start van het kabinet in 2012: 'nuchter economisch gezien moet je nu investeren'. Hij was en is niet de enige. Dijsselbloem heeft zich een braaf boekhouder voor Nederland betoond en de Grieken achter de broek gezeten, maar heeft geen gebruik gemaakt van de huidige gunstige investeringsmogelijkheden. Enkele voorbeelden.

In plaats van te investeren in betaalbare woningen heeft het kabinet marginaal de hypotheekrenteaftrek aangepast. Minister Blok is vooral bezig geweest met het spekken van huiseigenaren ten koste van huurders. Dat de huizenprijzen in Amsterdam en enkele andere steden zo fors stijgen is een teken van woningschaarste daar, en schaarste aan werk elders in het land. Koste wat het kost proberen werkzoekende Nederlanders een paar duurbetaalde vierkante meters woonruimte te bemachtigen in steden waar economische activiteit is.

Forenzen om niet te hoeven verhuizen is geen optie. Wat de mobiliteit betreft wordt er door het kabinet vooral binnen de decennia-oude lijntjes van het ministerie gekleurd. Hoewel minister Schulz menig nieuwe rijstrook heeft geopend, heb ik collega's die regelmatig twee uur doen over de afstand Rotterdam - Amstelveen. Een beetje regen en een verloren autoband heeft direct een file van hier tot Tokio tot gevolg, zoals op maandagochtend 23 mei.

Ondertussen zorgde NS voor een fiasco met de Fyra en had geen geld om extra treinen te bestellen. Er had natuurlijk al lang een hogesnelheidsoplossing voor een rondje Nederland kunnen zijn. Het mobiliteitsbeleid houdt zich verder vooral bezig met het bakken van hamburgers op stations, het plaatsen van wc's in sprinters en het verwisselen van de snelheidsborden.

Stadstaat

Ook op het gebied van bestuurlijke vernieuwing is er sprake van stilstand. Het land is nog ingericht als in de tijd van 'de baron' en Swiebertje. De burgemeesters Aboutaleb van Rotterdam en Van Gijzel van Eindhoven pleiten vanuit hun bestuurlijke ervaring voor meer bevoegdheid en budget voor de grootstedelijke regio's. De OESO adviseert al jaren een tweelagenstructuur voor Nederland: enkele tientallen regio's met een nationale regie.

Nederland is in zekere zin een 'stadstaat', zoals ook Rutte beaamt. Kleine gemeentes worden daarmee overbodig en de provincies kunnen verder functioneren als een soort waterschappen. Maar in plaats daarvan kwam Plasterk met het inmiddels gesneuvelde voorstel voor een vierde bestuurslaag in de vorm van een superprovincie.

Het blijkt dat een andere 'stadstaat', Singapore, 20 procent van het bbp aan onderwijs besteedt (OESO), terwijl dat in Nederland niet meer dan pakweg 5 procent is. Er is voor Nederland veel te winnen door te investeren in de kwaliteit van het onderwijs met hogere salarissen, beurzen voor toptalent en meer geld voor innovatiecentra rondom universiteiten en vakopleidingen. In plaats daarvan hielden Bussemaker en Dekker van Onderwijs zich onledig met faliekant verkeerd uitpakkend doorstroombeleid voor scholen, waardoor de potentie van kinderen uit lagere milieus onbenut blijft.

In de jaren zestig van de vorige eeuw besteedden we slechts enkele procenten van het bbp aan gezondheidszorg. Nu rond de 20 procent. Hoewel hoogstaand, is dit ook een teken van de doorgeschoten ontwikkeling van de verzorgingsstaat en de consumptiemaatschappij. Een gezonde maatschappij besteedt eerder 20 procent aan onderwijs en 5 procent aan gezondheidszorg dan andersom.

Ook met het investeren in duurzame energie loopt Nederland achter bij andere landen. Pas na een volksopstand in Groningen, een verloren rechtszaak van Urgenda en het sluiten van een internationaal energieakkoord in Parijs, kwam minister Kamp van Economische Zaken met tegenzin in beweging.

Hef accijns op hennep

En dan hebben we het nog niet gehad over de belangrijkste taken van de overheid: defensie, de rechterlijke macht en de politie die ook wel wat extra geld kunnen gebruiken. Dit kan gefinancierd worden door de hennepteelt vrij te geven en er accijns op te heffen, zoals bij tabak en alcohol. Dan snijdt het mes aan twee kanten.

Onze ministers moeten groter denken en wat minder binnen de lijntjes kleuren. De oude oplossingen werken niet meer. Nederland moet zich grondig herbezinnen hoe het zichzelf bestuurt, waar het geld aan uitgeeft en waaraan niet, en niet bang zijn om te investeren in toekomstige welvaart. Toen de banken dreigden om te vallen konden er ook tientallen miljarden van de plank getrokken worden. Nederland moet op de schop. Het vooruitgangsgeloof moet weer terug. Ondertussen mort het volk en rammelt aan de poorten.

Eric Winter is bedrijfskundige.

Meer over