ColumnMax Pam

Moet straks de Amerikaanse democratie met wapens worden verdedigd?

null Beeld

Volgens de nieuwssite Politicus USA keek president Trump via televisie opgetogen – ‘he freaked out’ – naar de bestorming van het Capitool, maar uitte hij tegenover een staflid van het Witte Huis zijn afkeer over het feit dat veel van zijn aanhangers eruit zagen als outlaws en zwervers. ‘He doesn’t like low class things’, schijnt het staflid gezegd te hebben. Kennelijk had Trump liever gezien dat de meute in toga en tuxedo het Capitool had bestormd.

Onwillekeurig moet je hier denken aan Hillary Clintons opmerking over de deplorables, die haar vier jaar geleden het presidentschap heeft gekost. Voor de aanhangers van Trump zal het niet veel verschil maken. De vertrekkende president lijkt ze in een massapsychotische houdgreep te hebben. Recente peilingen geven aan dat meer dan eenderde van de Amerikaanse bevolking nog altijd gelooft dat de verkiezingen zijn gestolen. Dit deel is ook geneigd Trump blind te volgen bij alles wat hij zegt en waartoe hij opdracht geeft.

Inmiddels wordt duidelijk dat de bestorming meer was dan een actie van een groepje opgehitste betogers. Met name Nancy Pelosi was het doelwit en het had slecht met haar kunnen aflopen. Maar ook voor de trouwe vicepresident Mike Pence was een galg opgehangen, die hadden ze mooi meegenomen.

Momenteel wordt onderzoek gedaan naar het gedrag van verschillende beveiligers en agenten, die er blijkbaar vanaf wisten en met het gajes hebben meegedaan. CNN citeerde een FBI-rapport, waarin melding wordt gemaakt van gewapende opstanden, gepland door de hele Verenigde Staten op de dag van Bidens inauguratie. Alleen al in Washington staan vijftienduizend agenten klaar.

Als het inderdaad zo erg is, wordt het volgende week een hele hete dinsdag, want nergens circuleren zo veel wapens als onder de Amerikaanse bevolking. In Kennesaw, Georgia, is men zelfs verplicht een wapen in huis te hebben, zo las ik in deze krant.

Dat brengt ons bij de vraag hoe weerbaar een democratie mag zijn bij het in stand houden van zichzelf. Ik herinner mij dat Piet Hein Donner, de toenmalige minister van Justitie, in 2006 de stelling verdedigde dat wanneer tweederde van alle Nederlanders de sharia wil invoeren, dat ook moet gebeuren. In dat geval heeft de democratie zichzelf op democratische wijze afgeschaft. Daar was destijds al heibel over, maar inderdaad: wat moet je als de bevolking liever een ayatollah wil dan een eerlijk gekozen parlement en liever afgehakte handen dan taakstraffen?

Anders wordt het wanneer een minderheid zich niet wil neerleggen bij de uitslag van verkiezingen, zoals nu in de Verenigde Staten lijkt te gebeuren. Verschillende denkers hebben over die situatie geschreven, onder meer Jacques de Kadt in Het fascisme en de nieuwe vrijheid, maar natuurlijk ook Karl Popper in De open samenleving en haar vijanden. Het eerste is net voor en het tweede net na de Tweede Wereldoorlog verschenen, maar beide boeken zijn een reactie op hoe Hitler de Weimarrepubliek om zeep wist te brengen.

Meer recentelijk (2015) is Weerbare democratie van de Leidse rechtsfilosoof Bastiaan Rijpkema. Hij wijst vooral op de oratie van de Amsterdamse hoogleraar George van den Bergh (1890-1966), die zich in 1936 afvroeg hoe tolerant een democratie moet zijn jegens intolerante groepen en meningen. Van den Bergh wordt ook wel ‘de vader van de weerbare democratie’ genoemd. Zijn houding was dat een democratie ‘militant’ moet zijn om zich te verdedigen tegen al degenen, die haar willen ondermijnen en afschaffen.

De kwestie is in de Verenigde Staten actueel geworden en zou ook in Nederland actueel kunnen worden, omdat je maar Twitter hoeft te raadplegen om te zien hoeveel wappies ook in ons land achter Trump en zijn maffiafamilie aan hobbelen.

Twitter zelf lijkt trouwens de testcase te worden. Niet langs democratische weg wordt Trump op de sociale media de mond gesnoerd, maar door de machtige ict-bedrijven, die heus niet alleen uit edele motieven handelen. De Duitse bondskanselier Angela Merkel heeft in haar moederlijke wijsheid gezegd dat verwijdering van Trumps Twitteraccount ‘problematisch’ is. Zij vindt dat alleen een rechter hiertoe kan besluiten. Niet private partijen gaan over de vraag of jij op Twitter de lucht uit je longen mag schreeuwen, maar een onafhankelijke rechter. Je kunt nooit voor de doden spreken, maar ik vermoed dat Van den Bergh, De Kadt en Popper het daar hartgrondig mee eens zouden zijn.

In theorie heeft Merkel gelijk, maar in de praktijk lijkt haar opvatting behoorlijk naïef. De Duitse democratie wordt niet van binnenuit bedreigd en de Duitse rechtspraak is er helemaal op gericht herhaling van dictatuur te voorkomen. Dat ligt in de VS anders, al hebben Amerikaanse rechters – ook de Republikeinse – tot dusver dapper standgehouden. De komende week gaan we zien of de democratie met wapens en geweld verdedigd moet worden.

Meer over