Week van de hoofdredacteurPieter Klok

Laten we zaken meer als een mysterie beschrijven

null Beeld null

Piet Hein Donner velde deze week een genadeloos oordeel over inspecteurs van de Belastingdienst. In hun ijver fraude met toeslagen op te sporen, hadden ze ouders in een ‘financiële nachtmerrie’ gestort. ‘Iedere ouder werd negatief en vooringenomen behandeld.’ Complimenten voor de collega’s van Trouw en RTL Nieuws die deze misstand met grote vasthoudendheid op de politieke agenda hebben gezet.

De inspecteurs waren lid van het Combiteam Aanpak Facilitators, dat werd opgericht naar aanleiding van de Bulgarenfraude. De woede over die fraude was zo groot dat de minister een krachtig signaal wilde afgeven. Vaak wordt dan een taskforce opgericht, maar een ‘combiteam’ klinkt nog daadkrachtiger, als een soort eenheid van de geheime dienst.

Het CAF-schandaal volgde dus direct uit de onthulling van een ander schandaal – ook door RTL Nieuws – en laat daarmee zien dat niet elke onthulling het gewenste effect heeft. Vaak slaan politici door in hun reactie waardoor ze de volgende misstand uitlokken. ‘Het is zoals vaker in Nederland, hollen of stilstaan. Ongeclausuleerd vertrouwen in de nobele burger, of massief wantrouwen’, schreef Martin Sommer in 2015 al, naar aanleiding van misbruik van PGB-geld.

Journalist Malcom Gladwell  Beeld null
Journalist Malcom Gladwell

Is dit te voorkomen? Ongetwijfeld nooit helemaal, maar wat helpt, is als iedereen niet te snel schande roept. Bij de Bulgarenfraude had de reactie ook kunnen zijn: lieve burgers, dit is vervelend, maar als we het willen voorkomen, moeten we een diep wantrouwende overheid optuigen. Nu hebben we een aantal profiteurs, maar straks hebben we een groot aantal slachtoffers van de overheid. De vraag is: wat is erger?

De Amerikaanse schrijver en journalist Malcolm Gladwell maakt onderscheid tussen puzzels en mysteries. Bij een puzzel wijzen media een duidelijke dader aan en suggereren ze dat er een duidelijke oplossing is (‘Straf de dader!’ ‘Richt een taskforce op. Of nog beter: een combiteam’). Bij mysteries is er geen duidelijke dader, wordt een misstand veroorzaakt door een samenspel van actoren en factoren en zijn er geen eenvoudige oplossingen.  Mysteries komen meer overeen met de werkelijkheid. 

Ik denk dat we zaken meer als een mysterie moeten beschrijven. Zo haal je de te makkelijke schanderoepers de wind uit de zeilen en voorkom je dat politici extreem reageren in plaats van het gezonde midden te zoeken.

Meer over