Media inRusland

Keert het standbeeld van gehate ‘IJzeren Feliks’ terug in Moskou?

Moskovieten mogen stemmen of een gehaat standbeeld, in 1991 neergehaald, terug komt op zijn sokkel. Correspondent Tom Vennink over een wrang debat.

23 augustus 1991: betogers in Moskou vieren het omvertrekken van het beeld van KGB-oprichter Dzerzjinski.
 Beeld AP
23 augustus 1991: betogers in Moskou vieren het omvertrekken van het beeld van KGB-oprichter Dzerzjinski.Beeld AP

Een staatsgreep van communistische hardliners was net afgewend toen euforische Moskovieten in 1991 de straat opgingen om hun democratische overwinning te vieren met een symbolische daad: de omverwerping van het standbeeld van ‘IJzeren Feliks’.

Feliks Dzerzjinski was immers het gezicht van het tijdperk dat afgesloten werd. Oprichter van de eerste geheime politie van de Sovjet-Unie. Invoerder van de schijnprocessen tegen ‘volksvijanden’. Verantwoordelijk voor de executies die volgden op die schijnprocessen – en voor de eerste strafkampen.

‘Volksvijanden’

De val van Dzerzjinski’s standbeeld stond 30 jaar geleden voor bevrijding. ‘Ons hele leven was de KGB sterker dan de bevolking, dit is de eerste keer in 70 jaar dat de bevolking sterker is’, zei een ooggetuige van de val op die historische avond tegen persbureau AP. Vuurwerk werd afgestoken toen vijf hijskranen het beeld van 15 ton omvergetrokken voor het hoofdkwartier van de KGB.

U voelt hem al aankomen: er zijn concrete plannen om het beeld van Feliks Dzerzjinski terug te zetten op zijn oude plek.

Op papier zijn het de Moskovieten die beslissen over het lot van Dzerzjinski. Vanaf donderdag kunnen ze via de site van de Moskouse gemeente stemmen over terugplaatsing van het beeld. Maar het vertrouwen in eerlijke stemmentellingen is niet veel hoger dan tijdens Dzerzjinski’s hoogtijdagen in de jaren twintig.

Prins uit 13de eeuw

De gemeente heeft één uitdager voor Dzerzjinski geselecteerd in het online referendum: Aleksandr Nevski, een prins die in de 13de eeuw Zweedse en Duitse invasielegers tegenhield. De ‘held’ met de meeste stemmen krijgt de ereplek op het verkeersplein voor de Loebjanka, nog altijd het meest gevreesde gebouw van Rusland en nu het hoofdkwartier van de FSB, de veiligheidsdienst die wordt beschuldigd van de vergiftiging van oppositieleider Aleksej Navalny.

Het initiatief komt niet rechtstreeks uit het Kremlin, maar van een groep nationalistische politici en schrijvers. Zij noemen Dzerzjinski ‘een symbool van het briljante werk om tientallen complotten van buitenlandse veiligheidsdiensten tegen Rusland bloot te leggen’. In interviews laten ze doorschemeren dat het standbeeld ook een gepaste waarschuwing is voor deelnemers aan protesten tegen president Poetin.

Het is niet de eerste poging tot eerherstel voor Dzerzjinski. Naast het Moskouse politiebureau is in 2005 al een buste van IJzeren Feliks neergezet. Maar de buste is qua locatie en grootte bescheiden vergeleken met het omvergetrokken en 15 ton wegende standbeeld (dat toepasselijk genoeg vervaardigd is uit ijzer). De voorzitter van Ruslands Communistische Partij vroeg Poetin in 2017 al eens om het beeld terug te zetten; nu staat het in een park met gevallen Sovjet-monumenten.

Kans op eerherstel

Niet eerder waren de kansen op Dzerzjinski’s eerherstel zo groot. Op allerlei plekken in Rusland herrijzen bustes van een bekende bondgenoot van Dzerzjinski: Jozef Stalin. Diens wapenfeiten worden, net als die van Dzerzjinski, nauwkeurig gecensureerd. Veel aandacht voor zijn rol bij de overwinning op Hitler, geen aandacht voor de executies en opsluiting van miljoenen Sovjet-burgers. Ook niet onbelangrijk: Poetin, oud-KGB-spion en FSB-directeur, is zelf een product van Dzerzjinski’s veiligheidsapparaat.

Toch zou herstel van het beeld zelfs voor Poetin riskant zijn. De tegenstand is veel breder dan van alleen Navalny-aanhangers. De Russisch orthodoxe kerk, een bondgenoot van Poetins regime die zwaar onderdrukt werd tijdens de Sovjet-Unie, is faliekant tegen. Een hoge geestelijke noemde het plan al ‘een teken van historisch geheugenverlies’.

Het referendum ‘Nevski versus Dzerzjinski’ duurt tot en met volgende week vrijdag.

Update

Het referendum is tijdens de stemming stilgelegd door de burgemeester van Moskou, Sergej Sobjanin. Hij stelde dat het onderwerp ‘te polariserend’ is en besloot het Loebjanka-plein ‘voorlopig te laten zoals het is’, zonder standbeeld dus. Na twee stemdagen had Dzerzjinski (45 procent van de stemmen) een kleine achterstand op Nevski (55 procent).

Tom Vennink is correspondent in Moskou.

Meer over