Europa in de overgangInterview André Krouwel

‘Jeugd wacht een precair bestaan’

Jonge betogers tijdens de lichtjesmars in Amsterdam, vorig jaar november. Beeld Joris Van Gennip
Jonge betogers tijdens de lichtjesmars in Amsterdam, vorig jaar november.Beeld Joris Van Gennip

Met de Brexit komt de EU in een nieuwe levensfase. In deel 3 van een korte serie politicoloog André Krouwel over de strijd der generaties.

André Krouwel is als politicoloog verbonden aan de Vrije Universiteit en bekend als oprichter van Kieskompas, de onlinestemhulp bij verkiezingen die in meer dan veertig landen wordt gebruikt. Hij doet samen met zes Europese collega’s onderzoek in dertien landen naar de culturele en economische wortels van het populisme. Krouwel: ‘De studie is uniek omdat het onderzoek zich in het bijzonder richt op de wisselwerking tussen wat populisten aanbieden en wat kiezers verwachten.’

Vaak wordt bij verklaringen voor populistisch succes bij verkiezingen gewezen op de ‘verliezers van de globalisering’. Dat zouden dan vooral de laagopgeleide arbeiders zijn. Maar de steun voor het populisme concentreert zich volgens Krouwel en zijn collega’s juist grotendeels bij de middenklasse. Die voelt zich economisch kwetsbaar en heeft het idee dat haar kinderen het nog moeilijker zullen krijgen. Deze groep mensen wordt in het onderzoek aangeduid als de ‘squeezed middle’: het midden in de verdrukking. En hun toestand wordt omschreven als ‘precarious’: onbestendig, onveilig, onzeker.

André Krouwel: ‘De onzekerheid wordt alleen maar erger. We gaan welvaartsstaten verder afbreken, niet herbouwen. De babyboomers hebben goed voor zichzelf gezorgd. Ze hebben goedkoop onderwijs genoten, ze bezitten huizen. Maar die generatie sterft uit. Mijn interesse ligt heel sterk bij volgende generaties. Hoe gaan die om met die onzekerheid, met hun precaire bestaan? Gaan ze zich daarbij neerleggen? Of gaan ze sociale en culturele bescherming eisen?’

Van wie krijgen ze die bescherming?

‘In alle landen zie je dat extreem-rechts vooral culturele bescherming gaat bieden. Grenzen dicht, geen immigratie, ook geen arbeidsmigratie meer. Want dat leidt niet alleen tot druk op de arbeidsmarkt en de woningmarkt, maar ook tot een multiculturele samenleving. De linkse populisten zeggen: ‘Europa is alleen maar markt. Dat moet stoppen. We moeten nationale grenzen hebben om de nationale verzorgingsstaat en de lonen te beschermen.’

Studenten zijn vóór de multiculturele samenleving. Wie neemt het voor hen op?

‘Ze hebben waarschijnlijk de meest multiculturele vriendenkring van alle generaties die nu leven. Maar in hun jonge leven lopen ze tegen twee enorme problemen aan: een vaste baan krijgen en betaalbare huisvesting. Een koopwoning is voor velen onbereikbaar in stedelijke gebieden. De hogeropgeleiden zoeken economische bescherming en de lager opgeleiden een combinatie van culturele en economische bescherming. In recente verkiezingen zag je de oude klassentegenstelling plaats maken voor verschillen tussen generaties. Twee van de drie ouderen stemt rechts, twee van de drie jongeren links. Je krijgt een gepolariseerde samenleving, waarbij verschillende precaire groepen tegenover elkaar komen te staan.’

Hebben de middenpartijen het nakijken?

‘Inderdaad. Traditioneel konden de middenpartijen het vergelijk formuleren. Maar in een polariserende wereld, waarin de mensen niet meer naar elkaar luisteren, kun je geen compromis sluiten, want dan moet je iedereen z’n oor hebben. Dat hebben ze niet meer. In plaats daarvan komt de politiek van de angst.

‘De dystopieën van links en van rechts beheersen het politieke toneel. De Groenen zeggen dat we eraan gaan omdat de wereld kapot gaat aan stikstof en opwarming. De rechts-populisten zeggen dat de nationale cultuur wordt bedreigd door de migranten en de moslims. Die twee groepen gaan heel hard tegen elkaar roepen. ‘Klimaathysterie!’ roept de één, ‘racist!’ roept de ander. En de SP zegt dat de kapitalisten alles van je afnemen. Er is geen positief verhaal van het midden.’

En Macron dan? Is hij niet de ­belichaming van ‘het nieuwe midden’?

‘Macron is niet de oplossing, maar een deel van het probleem. Want de Franse president wil meer globalisering in plaats van meer bescherming. Macron creëert een nieuwe generatie onzekere Fransen, bovenop onze Italiaanse, Spaanse, Griekse en Portugese vrienden. Hij heeft het oude idee van open markten en flexibiliteit een nieuw gezicht gegeven, maar hij biedt geen structurele oplossing voor de nieuwe precaire generatie. Die zal zeker vragen om bestaanszekerheid. Die millennials gaan kinderen krijgen en vragen zich af waar die dan moeten wonen of naar de universiteit gaan.’

André Krouwel. Beeld ANP
André Krouwel.Beeld ANP

Waar zit het verschil tussen Noord- en Zuid-Europa?

‘Het idee van solidariteit en continue samenwerking in Europa is onderuit gehaald. Het zuiden is in de eurocrisis bezuinigingen opgelegd die de bevolking 25 procent van hun inkomen en welvaart heeft afgesnoept. Moet je voorstellen dat jij en ik 25 procent van ons inkomen kwijtraken! En vervolgens wordt de toeristenindustrie van Griekenland en een deel van Spanje ondermijnd doordat op de stranden allemaal migranten aanspoelen – en nu ook door de coronacrisis. Dus ook de economische wederopstanding is een probleem. Die crisis, naast de bankencrisis, is niet opgelost. De ongelijkheid groeit alleen maar.

‘De tweede factor is dat het noorden enorm heeft geprofiteerd van de zwakke euro. De Duitse, Nederlandse en Belgische economieën draaiden voor de coronacrisis als een tierelier met een euro die door die zuidelijke landen zwak wordt gehouden. Daardoor kon onze export toenemen, ook naar die zuidelijke landen. Wij hebben nog heel veel aan het zuiden, maar het zuiden heeft niet veel aan ons, tenzij we wat meer gaan uitdelen.’

De enorme jeugdwerkloosheid is de grote sociale kwestie.

‘Het is nog veel erger. Ze worden in hun eigen verzorgingsstaten buitengesloten van elke zekerheid. Er is een ‘insider versus outsider’-probleem, waarbij de mensen die in de jaren zeventig en tachtig de arbeidsmarkt opkwamen vaste banen, vaste inkomens en een zekere mate van pensioen kregen. Jongere generaties niet. Zodra die oudere generatie uitsterft, is er ook voor hun kinderen geen zekerheid meer. Dan heb je een economie waarbij bijna niemand een vast contract heeft.’

Wat kan Europa doen?

‘Europa kan alleen wat doen met meer macht. De ECB zou moeten ingrijpen in die bankenstructuur, de Spaanse en Italiaanse banken moeten kunnen saneren. Maar gaan nationale regeringen dat toestaan? Ik denk het niet. In tien tot vijftien jaar moet Europa twee grote problemen oplossen: het milieu en het probleem van zeer precaire jonge generaties. Als dat niet lukt dan komt de EU in heel zwaar weer.’

Wisselend bewolkt?

‘Het zijn allemaal grijze en groene wolken en er komt bliksem en donder uit. Ik verbaas me er echt over dat de centrum-linkse partijen geen verhaal meer hebben. Honderd jaar streven naar gelijke kansen, naar gelijkheid tussen mannen en vrouwen, invoering van het algemeen kiesrecht, invoering van de verzorgingsstaat, minimumloon: het heeft enorm stabiliserend gewerkt. Wie gaat de nieuwe zekerheid bieden, de nieuwe utopie van de kleine, betrouwbare stappen? Wie gaat de soep in de oceanen opruimen, de vervuiling van de babyboomers? Wie gaat de staatsschulden afbetalen? We hebben allemaal decennialang boven onze stand geleefd. Dat krijgen de jongere generaties voor hun kiezen. Ik ben bang dat de dystopieën met hun schijnzekerheden nog heel lang aantrekkelijk blijven.’

Meer over