OpinieKansen op de arbeidsmarkt

Je kunt niet alles worden wat je wilt, en zeker niet met een kunstopleiding

Jarenlang studeerde ze wat ze leuk vond, kunst en cultuur, maar een baan vond ze niet. Laat die opleidingen eerlijk zijn, betoogt Rosalie Bouwman.

Veel afgestudeerden in de richtingen kunst en cultuur kunnen moeilijk een passende baan vinden en werken bijvoorbeeld in een bioscoop. Beeld Hollandse Hoogte / Robin Utrecht
Veel afgestudeerden in de richtingen kunst en cultuur kunnen moeilijk een passende baan vinden en werken bijvoorbeeld in een bioscoop.Beeld Hollandse Hoogte / Robin Utrecht

In de cultuursector liggen de banen niet voor het oprapen. Jarenlang studeerde ik wat ik leuk vind, leerde ik over kunststromingen, interieurs en geschiedenis, maar nu vraag ik mij af: had ik die kans wel moeten krijgen? Tijdens de bankencrisis bokste ik op tegen honderden medesollicitanten, in de jaren van hoogconjunctuur veranderde weinig en met de coronacrisis groeit de concurrentie weer met de dag. Iedereen aast op dezelfde banen. En die begeerde banen bieden vaak weinig zekerheid, weinig uren en weinig loon. De ratrace is een wedstrijd met veel verliezers.

Als ik naar de bioscoop ga, scant een oud-klasgenoot met hbo-diploma cultureel erfgoed mijn kaartje. In winkels en musea tref ik oud-klasgenoten met masters in de cultuurwetenschappen achter de kassa. Ik ken twee mannen met conservatorium op zak: de ene is bezorger, de andere werkt in een fabriek. Mijn zus heeft een cum laude bachelor Spaans, een onderzoeksmaster literatuur, heeft stages gelopen bij de ambassade in Buenos Aires en de Europese Commissie in Brussel. Zij heeft net een tweede masteropleiding leraar Nederlands afgerond, omdat zij, na vele baantjes, zich heeft neergelegd bij het feit dat er te veel concurrentie is.

Nulurencontract

De overheid investeert in culturele studies en studenten, maar dit draagt niet bij aan het geluk van de latere alumni en is ook financieel onwenselijk voor de samenleving. De overheid heeft vermoedelijk minstens een ton in mij geïnvesteerd. Ik heb acht jaar gestudeerd en leef nu van een minimumloon. Ik kan Foucault, Wordsworth en Balzac lezen en begrijpen; mijn geest is verrijkt en daar ben ik dankbaar voor. Momenteel werk ik één dag per week op de Utrechtse Heuvelrug in mijn favoriete kasteel, voor 12,76 per uur met een nul­urencontract. Na jaren heb ik mijn draai gevonden en volg een mbo-opleiding, zodat ik in de toekomst meer zekerheid heb. Toch vraag ik me af, is dit de bedoeling?

Allicht raken niet alle alumni in de knel, dat beweer ik ook niet, maar het gaat niet om kleine aantallen. In 2019 waren ongeveer 82 duizend van de in totaal 766 duizend studenten bezig met een studie taal en cultuur in hbo of wo. Velen van hen zullen uiteindelijk onder hun niveau gaan werken of zich omscholen. Ook ik kon weinig anders.

Met beide handen greep ik een tijdelijke baan aan als collections manager bij het Rijksmuseum, maar mijn motivatie zakte snel door gebrek aan uitdaging en perspectief. Met engelengeduld (jaren opdraven met onderbrekingen en slechte contracten) kun je een baan in de wacht slepen, maar dat geduld heb ik niet. Bij het Rijksmuseum duurde het wel tien jaar voor je promotie kon maken.

Rostvast geloof

Enthousiastelingen moeten bij het Rijks tegen zichzelf worden beschermd. Vrijwilligerswerk is uit den boze: vaak zijn er niet alleen honderden concurrenten die azen op dezelfde functie, er zijn mensen die het gratis willen doen. De situatie was al treurig en ik verwacht geen wonderen na de coronacrisis. Studenten cultuurwetenschappen zijn vaak ambitieus. Zelf heb ik na een stage bij de Nationale Unesco Commissie gewerkt. Op het bureau van Unesco in Nederland werken zeven mensen, van wie twee voor kunst en cultuur. Toch weerhouden zulke feiten studenten er niet van hun ambities te blijven koesteren.

Het is geen arrogantie, maar een in deze samenleving aangeleerd naïef rotsvast geloof in jezelf. Jongeren geloven in de meritocratie: je kunt alles bereiken, als je maar je best doet, intelligent en getalenteerd bent. Maar dat is niet de werkelijkheid. Je kunt niet alles worden wat je wilt, ondanks je talent en doorzettingsvermogen. Er zijn domweg niet genoeg banen. Ik houd van kunst en cultuur, maar in dit kapitalistische systeem met marktwerking is de rol van cultuur nu eenmaal beperkt.

Ik pleit dus voor kleinere opleidingen. Minder studenten. Bescherm jongeren voor de totale deceptie die het leeuwendeel zal ondergaan. De opleiding tot kunstenaar is van groot belang voor de samenleving, maar alleen de getalenteerdste of gewiekste houdt een carrière als kunstenaar vol. Verspil geen belastinggeld aan mensen die de rest van hun leven ongewild achter de kassa of als suppoost werken.

De opleidingen spiegelen niet de werkelijkheid voor en geven geforceerd vakken als marketing of rechten, terwijl die vakken tekortschieten. Wie is geschikter voor de marketingafdeling van een museum? Wie neem je aan, iemand die commerciële economie heeft gestudeerd of iemand die kunstgeschiedenis deed met een half jaar, één uur per week, het vak marketing? De keuze is vaak snel gemaakt.

Schijn ophouden

Ik verwijt opleidingen dat zij de schijn ophouden dat hun studies aansluiten op de arbeidsmarkt. Zorg ervoor dat creatieve slimme koppen studies gaan doen waarmee ze een boterham kunnen verdienen, een bijdrage kunnen leveren aan de maatschappij en niet teleurgesteld thuis komen te zitten, denkend dat ze hebben gefaald. Ik twijfel niet aan de toegevoegde waarde van de kunst- en cultuursector, maar dit klopt niet. Grijp in, verspil geen geld en talent. Geen valse beloftes. De jongeren moeten beschermd worden, dat is onze verantwoordelijkheid.

Rosalie Bouwman is nu student mbo.

Studenten krijgen niet altijd het hele verhaal

Hoe komt het dat jongeren toch kiezen voor studies in de cultuursector? Emeritus hoogleraar pedagogiek Micha de Winter is bekend met het argument dat Nederlandse kinderen altijd te horen krijgen dat ze alles kunnen worden, en niet zo bezig hoeven te zijn met hun toekomstperspectief. ‘Maar anderzijds zie je dat veel ouders bijscholing en toetstraining regelen voor hun kinderen. Dus zo simpel ligt het niet.’ Volgens De Winter speelt zeker mee dat opleidingen vaak een te rooskleurig beeld schetsen van de latere kansen op de arbeidsmarkt. ‘Er is een enorme ­concurrentie om studenten binnen te halen. Dat is immers het verdienmodel. Daardoor wordt niet altijd het eerlijke verhaal verteld.’

Ranglijst kansen

Uitkeringsinstantie UWV stelt sinds enkele jaren een ranglijst samen van de kansrijkste opleidingen voor hbo’ers en academici. Doel is jongeren bewust te maken van hun mogelijkheden op de arbeidsmarkt. Gekeken wordt naar type baan, uurloon, jaarinkomen en de baanzekerheid, want die lopen nogal uiteen.De hbo-opleidingen die het minste succes opleveren zijn dans (slechts één op de zes afgestudeerden heeft een vaste baan), de kunstacademie, muziek, toerisme en European studies. En van de universitair geschoolden hebben afgestudeerde masterstudenten letterkunde, archeologie en diverse culturele masterstudies de somberste carrièrevooruitzichten.

Meer over