ColumnArie Elshout

Is Europa nog wel een safe place voor ons verweesde landje aan de Noordzee?

null Beeld

In mijn laptop bewaar ik een satellietfoto van Europa bij nacht. Wat opvalt is de strook fonkelend licht die loopt van Engeland, België, Nederland, Luxemburg, via de Franse Elzas, Zuid-Duitsland en het Zwitserse Bazel naar Noord-Italië aan de andere kant van de Alpen. Wat we zien is de als door een röntgenstraal uitgelichte levensader in het Europese lichaam. Hoevelen van ons hebben deze ‘Bourgondische route’ niet gereden op weg naar een vakantieadres in het zuiden? Ook het coronavirus volgde haar vorig jaar, maar dan in noordwaartse richting.

De route is in 2.000 jaar organisch gegroeid en heeft veel overleefd. Grote rijken en machtige heersers kwamen en gingen, maar zij bleef. Een historische constante. Ik koester ze. In de amechtigheid van onze tijd geven ze me een melancholiek gevoel van continuïteit. Maar soms vormen die constanten een complicatie.

Ook dat valt af te leiden van de nachtelijke satellietfoto.Te zien is hoe Nederland met de rug tegen de zee ligt weggedrukt in een uithoek van die donkere Europese landmassa. Het maakt invoelbaar dat het als klein maar strategisch gelegen land niet dol is op het continent. Nooit geweest. Het voerde oorlogen met machtige vijanden uit het zuiden (Spanje, Frankrijk) en het oosten (de Duitsers). Daarom keek het uit over zee naar mogelijke beschermers en dat werden de voormalige maritieme rivaal Groot-Brittannië en Amerika. Die overzeese protectie hield lang stand, maar door de Brexit en de Europees-Amerikaanse verwijdering staat Nederland er weer alleen voor.

Het moet zijn verhouding tot het Europese vasteland herijken. Daarbij liggen er vlak voor de verkiezingen, verscholen onder de stapel binnenlandse thema’s, een paar cruciale geopolitieke vragen op tafel. Kan Nederland over de schaduw heen springen van zijn eigen historische constante: zijn afkeer van dat enge continent? Vormt de EU nog wel een veilige omgeving voor het verweesde landje aan de Noordzee? Hoe kan het van Europa een safe place maken, zoals dat heet in het moderne sensitiviteitsdenken?

Aanschurken tegen de Duitsers, luidt al langer het advies. Is logisch. Nederland deelt veelal dezelfde belangen en waarden met Europa’s grootste en rijkste land. Dit kan in zijn naoorlogse post-nationale hoedanigheid goed dienen als beschermer. Het probleem is alleen dat wie voor Duitsland kiest, er vaak Frankrijk bij krijgt. En dat land staat in een andere traditie dan Nederland als het gaat om de euro, vrijhandel en Navo. De verschillen zijn van oudsher zo groot dat het Frans-Nederlandse antagonisme gerust kan worden aangemerkt als een andere constante.

Dus toen Duitsland vorig jaar in de onderhandelingen over een corona-herstelfonds toegaf aan Frankrijk, was Nederland in last. Premier Rutte verzette zich tegen het aangaan van gemeenschappelijke schulden en het uitdelen van giften, smeedde een coalitie van kleine landen, knabbelde iets van het plan af maar hield het niet tegen. ‘Als de Britten nog lid waren geweest, was dit coronafonds er nooit gekomen, in deze vorm’, zei CDA-senator Ben Knapen afgelopen week in een debat van de Atlantische Commissie.

Maar de Britten zijn er niet meer, daarom heeft Nederland geen andere keus dan samen op te trekken met Duitsland en Frankrijk, vindt hij. Net als D66-lijsttrekker Sigrid Kaag. Zij gelooft niet in coalities met kleine landen, ‘een soort B-liga’. Maar hoe blijf je overeind in de Champions League? Knapen wees op de tegenstellingen die er ook zijn tussen Berlijn en Parijs. ‘Daartussenin zit een geweldige positie voor Nederland om een rol te spelen.’ De ruimte tussen de linies vinden, zoals ze zeggen in het tegenwoordige voetbal, en dan scoren. Alleen: niet gelukt tot dusverre. Twee nederlagen heeft Nederland al geleden, met het coronafonds en met het Europees-Chinese investeringsakkoord dat er tot ongenoegen van Kaag werd doorgedrukt door Berlijn en Parijs.

Ik denk dat Nederland op twee borden moet schaken: bespeel vooral het Duitse gemoed en probeer te redden van wat er resteert van de Atlantische banden met Britten en Amerikanen. Die banden zorgen voor een strategische diepte, die het Europese continent vorige eeuw beschermde tegen zichzelf en tegen anderen. De satellietfoto toont aan hoezeer de Engelsen organisch zijn verbonden met de Europese levensader. Laat Nederland ervoor ijveren dat er veel van deze historische constante de Brexit overleeft.

Arie Elshout is journalist

Meer over