Brieven

Inclusiviteit of benepen kleinburgelijkheid? Lezers reageren massaal op de rel rond de vertaling van Amanda Gorman

Na felle kritiek van de zwarte activiste Janice Deul en rumoer op sociale media trok Marieke Lucas Rijneveld zich terug als vertaler van het werk van Amanda Gorman. Bij de Volkskrant kwamen vele tientallen brieven binnen waarin lezers blijk gaven van woede, onbegrip en gekwetstheid. ‘Racisme is nog lang niet weg uit onze samenleving.’ Een bloemlezing.

Marieke Lucas Rijneveld Beeld Daniel Cohen
Marieke Lucas RijneveldBeeld Daniel Cohen

Verwantschap

Na de kritiek op de keuze voor Marieke Lucas Rijneveld als vertaler van het werk van Amanda Gorman, lees ik dat Marieke zich heeft teruggetrokken. Jammer. Alle lof voor uitgeverij Meulenhoff die voor Marieke koos vanwege de persoonlijke verwantschap. Ik snap dat, met mijn wortels in de zwarte gemeenschap. Ik heb De avond is ongemak gelezen en ik heb The hill we climb gehoord. Ik zie twee jonge vrouwen die veel gemeen hebben.

Het feit dat zwarte mensen vallen over de keuze voor Marieke als vertaler bewijst dat racisme nog lang niet weg is uit de wereld. Heeft niemand door dat in dit geval Marieke wordt gediscrimineerd door de zwarte gemeenschap? Waarom zou zij niet in staat zijn Amanda te vertalen? Gorman en Rijneveld hebben veel overeenkomsten: in leeftijd, belevingswereld, uitdrukkingsvermogen, menszijn.

Racisme stopt pas als niemand meer oordeelt op basis van kleur, ook zwarte mensen niet.

Ik snap de pijn, ik weet waar die vandaan komt, mijn overgrootoma is in slavernij geboren in Texas USA, kreeg later kinderen van een Native American, ik weet het, ik heb het ondervonden. Maar ik geloof niet dat geen enkele witte persoon zich zou kunnen inleven in de situatie van zwarte mensen alleen omdat hij of zij wit is. Daarmee doen wij hetzelfde als waarvan we de witte mens beschuldigen, namelijk dat zij zwarte mensen minderwaardig vinden. Marieke Rijneveld is verdomme veel meer dan wit en intelligent genoeg om zich in te kunnen leven in waar Amanda Gorman vandaan komt. Black lives matter, daar sta ik volledig achter, maar wanneer bereiken we het punt ‘All lives matter’?

M. Purify, IJmuiden

Exclusief

Activiste Janice Deul maakt zich sterk voor een inclusief klimaat in mode, media, kunst en cultuur. Een nogal exclusieve voorkeur van een zelfbenoemde inclusieve dame, dunkt mij. Het zou mooi zijn als het niet meer om zwart of wit zou gaan, maar om personen. Zoals de persoon met wie Janice ‘al decennialang de voordeur van hun monumentale pandje deelt’. Of die persoon zwart, wit, man, vrouw, binair of anderszins is doet niet ter zake, lijkt mij. Dat monumentale pandje trouwens nog minder. Des te treuriger om daags erna te lezen dat Marieke Lucas Rijneveld door de kritiek van de weeromstuit haar opdracht teruggaf. Te bescheiden mijns inziens. Maar ja, Marieke Lucas is geen activiste, alleen maar een hele goede, integere schrijver.

Rob Damen, Alkmaar

Witte man

Ook ik heb bij de inauguratie van Biden met bewondering de dichteres Amanda Gorman gehoord en gadegeslagen. In haar toespraak zei Gorman: ‘We are striving to force a union with purpose. To Compose a country committed to all cultures, colors, characters and conditions of man.’ Ik begrijp dat Rijneveld zich genoodzaakt ziet zich terug te trekken. Ik ben een witte man, ik weet niet wat ik er over mag zeggen. Maar de gang van zaken doet mij pijn en kan ik niet rijmen, ook zonder vertaling, met de woorden van Amanda Gorman.

Kees Bos, Alphen aan den Rijn

Onmogelijk

Wat men ook vindt van de discussie over discriminatie en racisme, elkaar op links de maat nemen leidt tot niks anders dan omgekeerd racisme en praktische problemen. Hoe ga je in Oeganda een Joods, wit meisje van 16 jaar vinden alleen maar om het Dagboek van Anne Frank te kunnen vertalen? Als we zo strikt naar de letter van het antiracismedebat leven maken we elkaar het leven onmogelijk.

Gerrit Holdijk, Arnhem

Perspectief

Janice Deuls verontwaardiging, dat zwart talent te weinig aan bod komt, begrijp ik heel goed. Maar we moeten niet het perspectief verliezen. Het probleem is de ondervertegenwoordiging van de zwarte ervaring in de culturele wereld. Om verhoudingen rechtvaardiger te maken moeten zwarten, en met hen de zwarte cultuur, overal zichtbaar en hoorbaar worden. Het beste middel daarvoor is een bewustwording van het probleem en een radicale openstelling van de culturele instellingen.

De redenering van Janice Deul leidt niet naar een openstelling, maar naar een afsluiting: dat verschillende bevolkingsgroepen het recht verliezen om iets over elkaars ervaring te zeggen en om met elkaar over die ervaring een zinvolle uitwisseling te hebben. Zo zouden we elkaar opsluiten in afgebakende culturele invloedsferen. Dat leidt tot vervreemding en de conclusie kan op den duur alleen zijn dat we elkaar niets meer te vertellen hebben.

Vertalers weten dat elke vertaling een werk in uitvoering is en blijft. Op elke vertaling volgt weer een nieuwe, waarin andere accenten worden gelegd en andere ontdekkingen worden gedaan. Voor het bestrijden van verdeeldheid is het van het grootste belang dat we dit proces gaande houden. Om met Amanda Gorman te spreken: ‘And so we lift our gazes not to what stands between us / but what stands before us.’

Han van der Vegt, vertaler, dichter, schrijver

Amanda Gorman Beeld Brunopress
Amanda GormanBeeld Brunopress

Fanaten

Het verbaast me dat de Black Lives Matter-fundamentalisten de Nederlandse taal als zodanig niet afwijzen als een inadequaat medium voor een zwart gedicht. Beseffen ze wel dat ze met deze actie elke andere vertaling a priori al hebben gecompromitteerd? Het gedicht van Gorman kan misschien beter onvertaald blijven. Zeker voor zwartgalligen die hebben laten zien dat zij niets moeten hebben van de ‘moed om het licht te zijn en om het licht te zien’. Het gedicht is te waardevol om voorwerp te worden van BLM-fanaten.

Machiel A. van den Berg, Groot-Ammers

En nu?

Benieuwd wie het nu aandurft Gorman’s gedicht te vertalen.

Jan Meijer, Lelystad

Vertaling

Hier mijn vertaling van het gedicht van Amanda Gorman. Voor Janice Deul en consorten.

When day comes we ask ourselves

where can we find light in this never-ending shade?

The loss we carry

a sea we must wade

Where a skinny Black girl

descended from slaves and raised by a single mother

can dream of becoming president

only to find herself reciting for one

Scripture tells us to envision

that everyone shall sit under their own vine and fig tree

The hill we climb

If only we dare

When day comes we step out of the shade

For there is always light

if only we’re brave enough to see it

If only we’re brave enough to be it

Als dag komt die je wist dat zou komen vragen we onszelf

Waar kan we ligt vinden in de nooit-eindigt schaduw?

Het verlies we dragen

Een zee we moet waden

Waar een magere zwarte meisje

Afstamde van slaven en grootgebracht door me alleenstaande moeder

Kan dromen van worden president

En nu vind haarzelf reciteren voor 1

Bijbel verteld ons voor te stellen

Dat iedereen zal zitten onder z’n eige fijne vijgenboom

De heuvel we beklimmen

Als alleen we durven

Als dag komt die je wist dat zou komen we stappen uit schaduw

Want daar is altijd ligt

Als alleen we zijn braaf genoeg te zien het

Als alleen we zijn braaf genoeg te zijn het

Jaap Plaisier, gesproken woord artiest, Amsterdam

Boeken

Als een witte schrijver/dichter het werk van Gorman niet zou kunnen begrijpen, hoe moet het dan met al die witte lezers van door mensen van kleur geschreven boeken? Ik heb werk gelezen van Maya Angelou, Chimanda Ngozi Adiche, Ayòbámi Adébáyò en anderen, die ik begrijpelijker vond dan werk van bijv. A.F.Th van der Heiden., Douglas R. Hofstadter en anderen.

Herman Vogt, Haren

Racistisch

Met Janice Deul deel ik een opleiding Nederlandse Taal- en Letterkunde en roots in het Caribisch gebied. Daarmee houdt het wel op, gezien haar artikel ‘Een witte vertaler voor de poëzie van Amanda Gorman: onbegrijpelijk’. Zij zou toch moeten weten dat er prachtige vertalingen zijn gemaakt door mensen die niet een op een vergelijkbaar zijn met de oorspronkelijke auteur.

Dat Meulenhoff in Marieke Lucas Rijneveld een ‘gedroomde vertaler’ zag, is niet zo vreemd: het gaat hier om twee jonge mensen die allebei grote problemen uit hun jeugd in prachtige taal hebben verwoord. Nee, zegt Deul, Rijneveld is non-binair en niet zwart. Hoewel dat eerste als argument al verschrikkelijk is en niet ter zake doende, gaat het mij hier vooral om het tweede. Stel je het omgekeerde voor: een zwarte vrouw die op grond van haar huidskleur een ‘witte’ auteur niet zou mogen vertalen. De wereld zou - terecht - te klein zijn. De conclusie is onontkoombaar: hier is sprake van racisme.

Agnes van der Baan, Bunnik

Gekwetsten

In de prehistorie was het heel gewoon dat culturen dingen van elkaar overnamen. Als een cultuur de versieringen van de ander mooi vonden dan namen ze die over. Als een in andere cultuur ergens een betere techniek voor hadden, dan namen ze die over.

Tegenwoordig wordt zoiets bestempeld als cultural appropriation en ten zwaarste veroordeeld. Zo voelen blijkbaar velen zich ‘gekwetst’ als Marieke Lucas Rijneveld gevraagd wordt gedichten te vertalen van Amanda Gorman, omdat zij niet zwart maar wit is.

Wat zijn dat voor ‘gekwetsten’? In het verleden heeft cultural appropriation alleen maar verrijkend gewerkt. En zou een witte lezer de gedichten van Amanda Gorman beter begrijpen als ze vertaald waren door een zwarte vertaalster? Waarschijnlijk is een wit mens sowieso niet in staat een zwart mens te begrijpen dus kan een wit mens hoog of laag springen, het werk van Amanda Gorman is aan hem niet besteed. En iemand die probeert het voor witten enigszins begrijpelijk te maken kwetst zwarten. Willen deze ‘gekwetsten’ op een eiland wonen zonder uitwisseling met andere culturen? Dan kun je ook niet meer gekwetst worden.

Willem van Till, Appingedam

Woke

Marieke Lucas Rijneveld heeft onder druk van degenen die zich woke wanen besloten, de opdracht om het werk van Amanda Gorman te vertalen, terug te geven. Een zwaktebod als je het mij vraagt. Veel kwalijker nog is het onverbloemde racisme dat ten grondslag ligt aan de eis dat een zwarte dichteres alleen maar door een zwarte vertaler mag worden vertaald. Vertalen is een vak en de opdracht dient te gaan naar de meest geschikte persoon, waarbij de kleur niet relevant is.

Harry Fontein, Leiderdorp

Verzoening

Soms krijg ik een teder gevoel als ogenschijnlijk tegengestelden elkaar ontmoeten. Als een rijkaard praat met een daklozen, als een gestructureerde accountant zich bekommert om iemand met schulden, als een oude weduwe eten maakt voor verslaafden of buurtgenoten met verschillende achtergronden met elkaar koffiedrinken in een moestuin. Op die momenten zie ik een samenleving ontstaan waar mensen naar elkaar omkijken, waar verschillen oplossen en ieder met zijn eigen talenten een ander lift en ondersteunt. Daar zie ik een zorgzame samenleving ontstaan.

Het maakt me dan ook verdrietig als er mensen protesteren tegen zulke ogenschijnlijk onlogische ontmoetingen. Dat gebeurt waar mensen vluchtelingen uit hun wijk weren, waren de politie daklozen uit het straatbeeld jaagt en het gebeurt nu waar een blanke dichteres het werk van een zwarte dichteres niet mag vertalen. Zij hadden vrienden kunnen worden en in elkaars werk en leven kunnen duiken, maar ze worden nu vanwege hun huidskleur gescheiden. We willen het blijkbaar niet. De angst voor onbegrip of een nieuwe dominantie lijkt te groot en daarom blijft verzoening uit. Onbegrijpelijk.

Rutger van Eijken, Den Bosch

Deul

Ik hoop dat Janice Deul zich inmiddels realiseert dat ze dus precies dàt doet waar ze zelf zo op tegen is.

Heiko Sportel, Heiloo

Herscheppen

In de discussie over wie er gekwalificeerd is om deze poëzie te vertalen mis ik aandacht voor het belangrijkste element, de vertaler: de getalenteerde vakvrouw, -man of -persoon van welke kleur, sekse of leeftijd ook die via een solide, vaak universitaire opleiding de kennis en vaardigheden verworven heeft om anderstalige teksten op een treffende manier in haar/zijn/hun eigen taal te herscheppen en in de nieuwe context optimaal tot hun recht te laten komen. Vertalen is behalve een kunst ook een vak, dat schrijvers en spoken word artists niet per definitie beheersen. Literair vertalers die affiniteit hebben met dit genre wel.

Stella Linn, docent vertalen en letterkunde, afd. Europese Talen en Culturen, Groningen

Interpretatie

Als literatuurwetenschapper heb ik tijdens mijn studie kennisgemaakt met het werk The Death of the Author van Roland Barthes waarin wordt beargumenteerd dat de intentie van de auteur niet langer leidend is bij het interpreteren van teksten. Dit gegeven kan worden doorgetrokken naar vertaalde teksten: niet de auteur heeft de eindzege over de uitwerking van een tekst op de lezer, maar de lezer zelf. Vanuit deze gedachtegang is het logisch dat Gorman kiest voor een vertaler wiens naam het publiek in het land waarnaar de tekst wordt vertaald een naam is die het publiek aanspreekt, boven een vertaler die haar boodschap meer één op één zou kunnen vertolken naar haar eigen interpretatie, of volgens een veronderstelde interpretatie van een specifiek lezerspubliek. Juist omdat een vertaling de tekst zo ook kan openen voor nieuwe dimensies van interpretatie, had Marieke Lucas Rijneveld zich niet hoeven terugtrekken. Gorman stond achter deze keuze.

Lotte van Eenennaam, Universiteit van Amsterdam

Beethoven

Tijd voor de volgende stap: werken van Beethoven mogen nog slechts worden uitgevoerd indien geleid door dove dirigenten.

Hans Hamersma, Oss

Duo

Mijn voorstel zou zijn om de vertaling van het gedicht van Gorman door een schrijversduo of – trio te laten maken. Van verschillende kleuren. En dan over het proces van het vertalen met elkaar een reportage schrijven voor deze krant.

Katja Budde, Utrecht

Hardrock

Langzaam maar zeker bekruipt me het gevoel dat we in een nieuwe tijd van benepen kleinburgerlijkheid leven. Zullen we meteen zwarte hardrock (bij uitstek een nogal wit genre) van b.v. ‘Living Colour’ maar bij het grofvuil zetten? Het is kunst, mensen. Kunst! The Hill we Climb is een gedicht met universele zeggingskracht. Het is geschreven na de presidentsverkiezingen en voorgedragen voor de inauguratie van een witte president én een vicepresident van kleur. Misschien betekent dat iets?

Rik Stigter, Baflo

Binair

Janice Deul pleit voor inclusiviteit van zwarte literatoren. Maar zij ontmaskert zichzelf met de volgende passage: Rijneveld is wit, non-binair, heeft geen ervaring op dit gebied. Blijkbaar moet de gedroomde vertaler niet alleen zwart zijn, maar ook binair. Daarmee wordt dit pleidooi voor mij ongeloofwaardig. En hoogst irritant.

Rien Seip, Geleen

Cultuuroorlog

In een ingezonden opinie pleit Janice Deul ervoor dat talent van kleur gezien, gehoord en gekoesterd dient te worden. Zeker. Onbegrijpelijk dat dit pleidooi voorafgegaan wordt door een aanklacht tegen uitgeverij Meulenhoff. Deze heeft het namelijk gewaagd om het werk van de indrukwekkende zwarte poëet Amanda Gorman te laten vertalen door de witte non-binaire (sic) vrouw Marieke Lucas Rijneveld. Dat geeft Janice Deul en anderen gevoelens van pijn, frustratie, woede en teleurstelling die omgezet wordt in tromgeroffel op de sociale media. De cultuuroorlog in optima forma die, nu Rijneveld zich heeft teruggetrokken, alleen maar verliezers kent.

Paul Goedhart, Wageningen

Onthutsend slecht

Ik kan me voorstellen dat Marieke Lucas Rijneveld een beetje besmuikt opgelucht is dat er ophef is ontstaan over de vraag die haar naar verluidt is gesteld om het gedicht van Amanda Gorman te vertalen. Op 22 januari verscheen al een vertaling in het Dagblad van het Noorden. Ik heb die helemaal gelezen en het moet me van het hart: het is verschrikkelijk, onthutsend slecht, en mateloos, vol kreten, topzwaar van de goede bedoelingen. Iedereen schijnt het prachtig te vinden en ik kan maar niet ontdekken waarom. Ik wens een andere vertaler veel succes.

Aad van den Enden, Utrecht

Verzuiling

Zijn we net van de verzuiling af richten we onbekommerd nieuwe zuilen op. Niet op grond van religie maar op grond van ras. Kan Rijneveld vertalen lijkt me de enig relevante vraag.

Albert Duinkerken, Groningen

Orwell

Ik hoor echo’s van George Orwell; ‘all animals are equal, but some are less equal than others’, althans in de ogen van Janice Deul, naar het schijnt.

Ruud Maltha, Berghem

Zwart-wit

Dat Janice Deul literair Nederland oproept om vrouwelijk talent van kleur een kans te geven begrijp ik heel goed en onderschrijf ik ook. Inclusie gaat juist om het krijgen van kansen. En Nederland mag wel wat meer werk en haast maken met het vergroten van deze kansen. Politiek Nederland en blijkbaar ook literair Nederland voorop. Maar inclusie is zo veel meer dan alleen kleur. Het gaat ook over gender, religie, leeftijd en cultuur. De visie van Deul op een inclusief klimaat is mij iets te zwart-wit. Dat een jonge, van oorsprong gereformeerde en non-binaire vrouw het werk van een andere jonge vrouw met een spraakgebrek mag vertalen, vinkt op mijn inclusielijstje al heel veel hokjes af. Behalve dan het hokje huidskleur. Je kunt niet alles hebben.Be the ligh t, not the hill, bijt Deul de literaire wereld toe. Niet begrijpend dat zij, door zich alleen maar op huidskleur te focussen, zelf de heuvel is die een werkelijk inclusief klimaat in de weg staat.

Lieuwe Rozema, Groningen

Inclusie

De kracht van Gorman’s gedicht zit niet in haar ‘fabuleuze inauguratie-look’ of haar huidskleur, maar de universele boodschap waardoor iedereen zich aangesproken kan voelen, een boodschap van verbondenheid en inclusie. Als Deul Gorman én haar vertaler in het hokje ‘jonge, zwarte vrouw’ wil stoppen, dan heeft ze het gedicht misschien toch niet zo goed begrepen.

Marlies Jansen, Oegstgeest

Literaire misstand

Net als Janice Deul vind ik de keuze voor ‘een witte vertaler’ voor de poëzie van Amanda Gorman onbegrijpelijk. ‘Non-binair’ bovendien. Deze misstand is helaas een van de vele. Onlangs is Oscar Wildes The ballad of Reading Gaol weer vertaald en weer door een heteroseksuele man. Sterker, er is ook werk van Wilde vertaald door een heteroseksuele vrouw! De recente biografie van de homoseksuele auteur met een katholieke achtergrond Frans Kellendonk is geschreven door een heteroseksuele biograaf met een protestantse achtergrond. De gedichten van Yahya Hassan, een migrant met een moslimachtergrond, worden vertaald door een niet-islamitische vrouw. En neem de Bijbel, er zijn vertalers van het Oude Testament die helemaal geen joodse achtergrond hebben.

Helemaal met Deus eens dat zaken als literaire kwaliteit, persoonlijke affiniteit met thematiek, stijl en toon er veel en veel minder toe doen dan het respect voor de identiteit van de oorspronkelijke auteur. Toch ben ik nieuwsgierig naar de vertaling van Rijneveld.

August Hans den Boef, literatuurwetenschapper, Vorden

Meer over