Verslaggeverscolumn Toine HeijmansOp Urk

Iedereen kent het verhaal van de vermoorde Joden, toch is er op het dorp een stripboek nodig om de Holocaust uit te leggen

null Beeld

Niet ver van de plek waar vier weken terug een groep mannen paradeerde in nazi-uniforms, de Hitlergroet bracht en een maat die een Jodenster droeg onder schot hield, woonde een Joodse familie, vermoord in Sobibor. De namen zijn gebeiteld in een annex bij het oorlogsmonument, en voor hun huis liggen drie struikelstenen.

Familie Kropveld-de la Penha: vader, moeder, dochter, hun Urker namen waren Japien de Joode, Hendrika ‘de juffrouw’, en Lea. Meermaals is hun onderduik aangeboden, nooit gingen ze erop in, iedereen op het dorp kent dit verhaal.

Dus wat klopt hier niet?

Het was een ‘verkleedfeestje’, vonden de mannen zelf, het was ‘niet de intentie’ et cetera. Ze kwamen van het industrieterrein waar elk weekend wordt gedronken en gebruikt in illegale bars. Vier zijn aangehouden, allen in de volwassen leeftijd. Journalisten die het nieuws versloegen werden bekogeld met eieren. De mannen kregen een gesprek aangeboden met Lous Steenhuis-Hoepelman, overlevende van Bergen-Belsen, en Jeroen Krabbé wilde ze wel rondleiden door het Namenmonument, terwijl de Holocaust dus bij ze thuis in de straten is verankerd.

Drie struikelstenen. Beeld Toine Heijmans
Drie struikelstenen.Beeld Toine Heijmans

Japien de Joode kwam in 1938 naar wat toen nog een eiland was, als venter mocht hij op het biljard van café Willem Barendsz zijn waar verkopen. Zijn echte naam was Israël Samuel Kropveld. Kort voor het begin van de oorlog kwam hij met zijn gezin op Urk wonen, in Wijk 8. Pieter Hakvoort verborg onder de schaafbank van zijn werkplaats piloten en Joden, maar zij keerden terug naar Amsterdam, werden opgepakt, gedeporteerd, vergast.

Jelle van Slooten zocht hun geschiedenis uit, schreef een boek in 1995 en zorgde er met anderen voor dat de namen bij het monument kwamen. Dat was een strijd van jaren, ‘er was veel weerstand en onbegrip’, ook bij de burgemeester, ‘het was bewustwording’. En dat is opnieuw nodig: er komt nu een stripboek over Japien, met een onderwijsmethode erbij, het geld is met crowdfunding verzameld. Urk doneerde grif, tegelijk brachten mannen er de Hitlergroet, en Jelle zegt: ‘educatie, educatie, educatie’.

We staan voor het monument, ‘dit verhaal is klein’, zegt hij, ‘maar alle maatregelen tegen Joden troffen dit gezin, dus is het met de hele Nederlandse geschiedenis verbonden’.

Jelle van Jannes van Jauwk van Niel van Marrie van Rinse is een Urker die predikant werd in Zuidlaren maar voor altijd Urker blijft. Op het monument staan namen van familieleden. En hij vertelt dat het Urker dialect woorden heeft afkomstig uit het Jiddisch: ‘toate’, vader, ‘tate’. Dat Urker meisjes vaak als dienstbode inwoonden bij Joodse gezinnen op de wal.

‘Er is een gebrek aan historisch bewustzijn’, zegt hij, in een poging de nazi-verkleedpartij te verklaren, ‘dat heeft niet specifiek met de cultuur van Urk te maken. Het is idioot wat ze deden. Ze hebben allemaal dezelfde scholing gehad - toch is het gebeurd.’

Eddo Verdoner, de Nationaal Coördinator Antisemitismebestrijding, zei erover in de krant: ‘die jongens in Urk weten wel dat die oorlog er was, maar ze voelen er niets meer bij’. De afstand tot de Jodenvervolging wordt steeds groter, de Jodenster werd een teken voor corona-activisten en tegelijk twittert een Tweede Kamerlid bewust het woord Holocaust tussen aanhalingstekens, dezelfde die de oorlogsgeschiedenis een ‘debat’ noemt.

Toch is dit niet zomaar een dorp, het is Urk, niets is daar wat het lijkt. Het terecht bekroonde boek van Matthias Declercq, De ontdekking van Urk, laat zien hoe verleden en heden er uit elkaar groeien, en wat de gevolgen zijn. Hij ging er wonen, dompelde zich een jaar onder in het dorpsleven en schrijft over de illegale keten waar jonge jeugd drinkt en vecht zonder toezicht, en over de oudere generatie die zich vastklampt aan de geschiedenis zodat de identiteit behouden blijft.

Het stripboek is een uitstekend initiatief, zegt hij als we bellen, maar heeft ook een andere kant. ‘Veel ouders zijn bezig met de geschiedenis, maar niet met het heden; ze zijn niet op de hoogte van de leefwereld van hun kinderen.’ Ook opvoeden op Urk is vertrouwen op Het Boek, dat uiteindelijk alle antwoorden geeft, ‘door op het geloof te focussen, is er minder aandacht voor andere zaken’. Voor mannen die de Hitler-groet brengen, terwijl een groot deel van het dorp een stripboek over de Holocaust financiert, ‘dan schort er dus echt iets’.

Jelle staat voor het huis van Japien en vertelt dat de gereformeerde kerkeraad nog probeerde om het gezin vrij te krijgen via een Amsterdamse advocaat, ‘dat heeft de kerk van nu niet door, maar zo is het gegaan’. Ook dat deel van de geschiedenis verdwijnt langzaam achter de horizon.

Meer over