ColumnKustaw Bessems

Hoed u voor de sterke overheid

null Beeld

Het is een populair beeld: de overheid heeft burgers in de steek gelaten, dat komt doordat de publieke sector is uitgeknepen en dus moet de overheid een grotere rol krijgen.

Maar klopt dat nou? De overheid heeft zich juist verschrikkelijk met burgers bemoeid en hen soms vermalen, zoals in het toeslagenschandaal. Is dit niet krachtvoer voor de bullebak door wie je net in elkaar bent geslagen?

Het interessantst is het verkiezingsprogramma van de VVD, waarin het aan de lopende band gaat over de noodzaak van een ‘sterke overheid’. Interessant omdat de VVD tot begin deze eeuw een liberale beweging was én omdat zij vooralsnog waarschijnlijk de voornaamste machtspartij blijft.

Op links wordt die sterke-overheidsmantra gezien als een stapje in de goede richting, hoogstens met argwaan bekeken omdat de VVD niet ver genoeg zou gaan.

Ik ben eerder bang dat het de VVD menens is. Die sterke VVD-staat heeft nogal plannen. Onze economie en samenleving eerlijk en gezond houden, veiligheid en zekerheid bieden, normen actief uitdragen, het kapitalisme bijschaven, beschermen tegen geweld, digitale dreiging of de stijgende zeespiegel, meer ingrijpen in economie, onderwijs, woningmarkt en verkeer. Alles uitgewerkt in een eindeloze lijst maatregelen.

Ik houd mijn hart vast.

Want wat weten we over die overheid? Pas verscheen het boek van staatsrechtgeleerde Wim Voermans over de ‘paalrot in de pijlers van ons systeem’. De belangrijkste beslissingen worden genomen in achterkameroverleg met belangenclubs. Uitvoering is in handen van vrij zwevende organisaties waar ministers rechtstreeks niets over hebben te zeggen. Opgejut door een machteloze en voortdurend opgewonden volksvertegenwoordiging proberen ze het daarom maar met een barrage aan wetten en regels, stekelig ontvangen in de uitvoeringskoninkrijkjes, waar intussen data en algoritmen steeds meer een eigen leven leiden. Een ‘ontketend bestuur’, noemt hij het.

Een Kamercommissie stelde onlangs vast dat ministeries hun wil aan die uitvoerders opleggen zonder goed naar hen te luisteren en dat zowel uitvoerders als ministeries te vaak een mooi politiek verhaaltje vertellen, in plaats van wat er echt aan de hand is. De burger, oorspronkelijk hun opdrachtgever, is ver buiten beeld.

In de coronacrisis hebben we gezien dat op essen­tiële terrreinen als volksgezondheid en crisisbestrijding iedereen langs elkaar heen werkt.

En CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt hamert er intussen terecht op dat parlement, pers en rechterlijke macht niet goed meer werken als noodzakelijke tegenmacht.

De Raad voor het Openbaar Bestuur waarschuwde van de week – mijn samenvatting – dat de verhoudingen binnen de overheid, namelijk tussen rijk en gemeenten, totaal verziekt zijn. ‘De geldende spelregels worden onvoldoende gevolgd. Discussies zijn niet meer productief.’ Rijk en gemeenten hebben nota bene arbitrage ingeschakeld om het eens te worden over de betaling van de almaar kostbaarder jeugdzorg.

En dit monster moet ‘sterker’?

Mag ik die wens verdacht vinden van een partij die leden werft met de slogan ‘maak deel uit van het grootste politieke netwerk van Nederland’?

Een partij die, zo konden we pas lezen in De Groene Amsterdammer, met cruciale benoemingen is doorgedrongen tot elke uithoek van dat ontketende bestuur? Want zo is Nederland de laatste halve eeuw georganiseerd: steeds minder leden van partijen die steeds meer baantjes verdelen.

Eerst maar eens glasheldere, directe verantwoordelijkheden bepalen en democratische controle herstellen. Geen schimmige semi-overheid meer: je bent ergens wel van of je bent er niet van. Als die basis een beetje op orde is, kunnen we verder praten. Intussen zullen we nog alles op alles moeten zetten om ons die sterke overheid van het lijf te houden.

Mailen? k.bessems@volkskrant.nl

In een eerdere versie van deze column werd Wim Voermans bestuurskundige genoemd. Hij is echter hoogleraar Staats- en bestuursrecht.

Alles over de verkiezingen

Op 17 maart kiezen we een nieuwe Tweede Kamer. Op deze pagina leest u onze lijsttrekkersinterviews, vindt u onze analyses van de partijprogramma’s en kunt u onze stemwijzer doen.

En in de politieke podcast Koorts word je in aanloop naar de verkiezingen iedere week bijgepraat door Sheila Sitalsing, Pieter Klok en Gijs Groenteman en de Haagse redactie van de Volkskrant.

Meer over