VerslaggeverscolumnSterre Lindhout in Berlijn

Hoe zorgen we ervoor dat we niet alleen boeken van mannen lezen?

null Beeld

Boekwinkels mogen in Berlijn tijdens de lockdown open blijven omdat het stadsbestuur ze ‘tankstations voor de geest’ heeft gedoopt. Dat is een geluk. Voor lezers en struiners, maar vooral voor boekhandelaren en het meest voor Emilia Von Senger (33 jaar), wier winkel precies twee weken bestond toen de lockdown werd afgekondigd.

Op de plek waar de neonletters moeten komen hangen nog elektriciteitsdraden uit de muur. De naam van de winkel staat nu alleen op een uitgeprint A4-tje op de deur: She said, geschreven in een dansend, lila, lettertype.

Binnen, op een grote ronde tafel, ligt werk van Elena Ferrante, naast de Amerikaanse bestseller The Vanishing Half van Brit Bennett en Annette. De winnaar van de Deutsche Buchpreis en de voorheen onbekende auteur Anne Weber, ligt naast de biografie van Ruth Bader Ginsburg en het boek van Michelle Obama. In het midden, als de zon van een literair zonnestelsel, ligt de nieuwe Duitse uitgave van Virginia Woolf: Ein zimmer für sich allein.

Inderdaad, She said is een vrouwenboekhandel. Om precies te zijn – en Emilia von Senger is precies – is het een ‘queer feministische vrouwenboekhandel 2.0.’ She said is de enige boekhandel in Duitsland waar alleen werk wordt verkocht van auteurs die vrouw, of queer zijn. Dus geen mannen, geen Thomas of Heinrich Mann en geen Goethe. Geen hedendaagse groten als Daniel Kehlmann en Sasa Stanicic.

null Beeld

Bij Von Senger, een frêle verschijning op klompige sneakers en gemillimeterd haar, waar ze af en toe haar ronde bril inzet, ontlook het plan voor She said toen ze twee jaar geleden ziek bij haar moeder thuis was en dozen uit haar schooltijd uitruimde. Dozen vol boeken van mannenhand, ‘en dan bedoel ik cis-mannen.’

Als Nederlandse min-of-meer-leeftijdgenoot van Von Senger herken ik dat, gravend in mijn herinnering naar leeslijsten voor Nederlands rond de eeuwwisseling. Wolkers, Couperus, Adriaan van Dis, de Grote Drie. Het zou zomaar kunnen dat Marga Minco de enige vrouw was, al lazen we bij Engels Jane Austen. En dat deze lijst behoorlijk queer was, vertelde toen niemand.

Toch bekroop me bij het lezen over She said in de Duitse media de vrees dat het bestaan van deze boekhandel het punt markeert waarop ‘cancel culture’ de sprong heeft gemaakt van het internet naar de echte wereld.

À propos het internet, daar kreeg Von Senger ervan langs. Op Facebook ‘kwamen de vriendelijkste commentaren kwamen van mensen die zeiden dat ze hun boeken kozen op kwaliteit, niet op het geslacht van de auteur.’ De minder vriendelijke commentaren gingen over de haarlengte van de boekhandelaar; ‘vrouwen horen hun haren niet kort te dragen’. Of kwamen gewoon scheldpartijen. ‘Die heb ik mezelf bespaard, maar een van mijn medewerkers heeft ze allemaal gelezen.’

‘Het is een door en door politiek project’, zegt Von Senger, ‘daar was ik me vanaf het begin van bewust.’ De kritiek dat literatuur uitsluitend op basis van kwaliteit zou moeten worden geselecteerd, vindt ze betrekkelijk. Een verruimde blik op wat literatuur is en wie het schrijft, zal ook de ideeën over kwaliteit veranderen, vermoedt ze.

null Beeld

Ondertussen groeit de rij voor de deur van She Said, waar vanwege corona maximaal drie klanten tegelijk naar binnen mogen. Het een rij van jonge mensen. Vrouwen en mannen – al zijn die laatste in de minderheid. Von Senger heeft vier medewerkers maar is vandaag alleen, afgezien van haar collega van de inpandige koffiebar. ‘Een verkeerde inschatting,’ zegt ze terwijl ze haar hoofd naar buiten steekt om te vragen wie er in de rij alvast koffie of warme chocolademelk wil.

In de jaren tachtig bestonden er in West-Berlijn ook feministische boekhandels. Het schijnen bozige bolwerken te zijn geweest, waar mannen van de drempel werden gejaagd. Van dit type feminisme is bij She said geen spoor te bekennen. Von Senger is zorgvuldig en ernstig. Ze zal tijdens het praten nooit vergeten te ‘genderen’, dat wil zeggen dat ze als ze over auteurs praat ‘Autor’ – korte pauze – ‘Innen’ zegt, zodat niet alleen mannen worden aangesproken. Maar ze is ook open en optimistisch. ‘Na de pandemie moet dit een ontmoetingsplek worden, voor lezingen en discussies. Voor iedereen die interesse heeft.’

‘Uiteindelijk denk ik niet dat boekhandels waar alleen vrouwelijke en queer auteurs worden verkocht de oplossing zijn,’ zegt Senger. ‘Maar van de toestand waarin dat niet meer nodig is zijn we nog ver verwijderd. Ik ken verder geen boekhandels waar meer vrouwelijke dan mannelijke auteurs worden verkocht.’

Daar heeft Von Senger een punt.

Uw correspondent verliet de winkel met, naast een knagende onvrede over de gecancelde klassiekers van mannenhand, ook de vraag wat de mensheid aan literatuur is misgelopen in alle eeuwen dat vrouwen door machtsstructuren en rolpatronen nauwelijks tot schrijven kwamen.

Meer over