Interview

Hoe zinvol en terecht is het om het fascisme overal bij te halen?

Robin te Slaa Beeld Kiki Groot
Robin te SlaaBeeld Kiki Groot

In het huidige politieke klimaat wordt het fascisme er steeds vaker bijgehaald. Maar wat is fascisme? En wanneer is een historische vergelijking zinvol? NSB-kenner Robin te Slaa legt uit.

Haro Kraak

Met lede ogen ziet Robin te Slaa aan hoe de oorlog er vaak weer wordt bijgehaald. Hoe makkelijk mensen een ander als NSB’er bestempelen. Hoe fascisme langzaam maar zeker een containerbegrip is geworden.

‘Inmiddels is alles wat als autoritair of onderdrukkend wordt beschouwd fascisme’, zegt hij. ‘Van islamofobie tot islamitisch fundamentalisme. Het begrip is betekenisloos zo. Het is een scheldwoord geworden voor alles wat als abject geldt.’

Maar wat is fascisme, weten mensen dat wel? En wanneer is een historische vergelijking zinvol? Historicus Robin te Slaa (52) is een van de grootste kenners van Nederland op dit gebied. Hij schreef in 2017 het handzame boek Wat is fascisme? Oorsprong en ideologie.

Met Edwin Klijn werkt hij al jaren aan een trilogie gezaghebbende boeken over de NSB, waarvan de eerste twee delen zijn verschenen en die de periode tot mei 1940 beslaan. Ze zijn nu bezig aan deel drie: de bezettingsjaren. In totaal zal de trilogie zo’n 3.000 bladzijden bevatten.

De geschiedschrijving over de NSB voldeed niet, vonden ze. Niet grondig genoeg, te veel geschreven met de afkeurende blik van de naoorlogse jaren. ‘In de inleiding van Zwarte kameraden, tot dan toe de enige integrale geschiedenis van de NSB, lees je al de boude stelling: fascisme is een leugen. Tja, dat verklaart niet zoveel. Wij willen begrijpen waarom miljoenen Europeanen heilig in het fascisme geloofden.’

Als historicus is Te Slaa uiterst voorzichtig in parallellen trekken met de geschiedenis. In 2012 schreef hij het boekje Is Wilders een fascist?. Nee, concludeerde hij, Wilders ondermijnt de rechtsstaat en wakkert polarisatie en discriminatie aan, maar is daarom nog geen fascist.

‘Rechts-populisme is niet hetzelfde als fascisme’, schreef Te Slaa in 2018 in de Volkskrant als reactie op een column van historicus Dirk-Jan van Baar, waarin die opperde dat Baudet en Wilders fascisten waren. Deze aanduiding was ‘weinig zinvol’, volgens Te Slaa. ‘Verscheidene fundamentele kenmerken van het fascisme worden daarmee zelfs volledig miskend.’

Het wekte, kortom, enige verbazing toen Te Slaa eind november 2021 een puntig briefje publiceerde in de Volkskrant. Hij schreef hoe NSB-Kamerleden in de jaren dertig niet schroomden om antidemocratische opvattingen te uiten en om ‘collega-parlementariërs en bewindslieden op de meest onbehoorlijke wijze aan te vallen en dreigende taal uit te slaan naar iedereen die niet paste in hun ideaal van een toekomstige, gezuiverde volksgemeenschap’.

Ook beleden de NSB’ers een ‘zorgvuldig gecultiveerde slachtofferrol: zij presenteerden zichzelf als onverschrokken vrijheidsstrijders die het opnamen tegen de terreur van de democratische staat’ en daarbij duistere complottheorieën verkondigden. Te Slaa’s conclusie: ‘De analogie met het weerzinwekkende optreden van parlementsleden van Forum voor Democratie valt niet te loochenen.’

Te Slaa schreef het briefje in een opwelling van verontwaardiging, zegt hij twee weken later bij hem thuis. Maar hij staat er nog steeds achter. Voor het interview heeft hij zich goed voorbereid; op de keukentafel ligt een stapel papieren waar hij gedurende het gesprek meermaals doorheen bladert.

‘Aanvankelijk heb ik Baudet misschien onderschat’, zegt Te Slaa. ‘Maar hij is ook razendsnel verder geradicaliseerd. Na zijn overwinning in de Provinciale Statenverkiezingen in 2019 en de ‘boreale speech’ zag ik steeds meer een patroon in zijn verwijzingen naar extreem-rechts en fascistisch gedachtegoed.’

De directe aanleiding voor zijn recente brief was het optreden van de FvD-Kamerleden Gideon van Meijeren en Pepijn van Houwelingen. Nadat Volt-Kamerlid Nilüfer Gündoğan had geklaagd over de haatmails die zij ontving, zei Van Meijeren trots te zijn dat zijn achterban ‘alles op alles zet’ om haar ‘absurde beleid’ te stoppen.

Een paar dagen later beet Van Houwelingen in een debat D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma toe: ‘Uw tijd komt nog wel, want er komen tribunalen.’ Waarmee hij bedoelde dat Sjoerdsma vervolgd zou worden voor zijn bijdrage aan het coronabeleid.

Daar werd een grens overschreden, vond Te Slaa, de zoveelste. Wie intimidatie gebruikt en collega’s in het parlement als volksvijand afschildert, toont zijn ware gezicht. Soms, schreef hij, kunnen we wél wat van de geschiedenis leren. Zoals: harder ingrijpen door de voorzitter. Of scherper de discussie aangaan, zoals politici deden bij NSB’ers.

Baudet reageerde op het briefje met een tweet: vergelijkingen met de Tweede Wereldoorlog waren toch ‘walgelijk’ en ‘ongepast’? ‘Of zijn die vergelijkingen stiekem wél toegestaan als ze gaan over mensen waarmee men het (blijkbaar) oneens is?’

Heeft hij een punt?

‘De bezettingsperiode vormt een cesuur in onze geschiedenis: de oorlog is de morele toetssteen geworden. Historische vergelijkingen kunnen nuttig zijn, met inachtneming van wezenlijke verschillen. Baudet noemt ongevaccineerden zonder gêne ‘de nieuwe Joden’. Bij de Jodenvervolging werden mensen volledig buitengesloten, ontrecht en beroofd. Uiteindelijk volgde deportatie en in de meeste gevallen uitroeiing. Als je zo’n vergelijking maakt, getuigt dat van een ernstig gebrek aan historische kennis, empathisch vermogen en een vreselijk narcistische behoefte om jezelf als slachtoffer te presenteren. Mij werd ook gevraagd door een journalist: is dat een taboe, de vergelijking met de Holocaust? Nee, de verschillen zijn gewoon zo fundamenteel. Mensen die alleen vanwege hun afkomst vervolgd werden, vergelijken met mensen die uit vrije wil geen vaccinatie kiezen is al uit verhouding.’

De rechter besloot dat Baudet het coronabeleid niet meer mag vergelijken met de Holocaust en het lot van de Joden zo niet meer mag bagatelliseren.

‘Voor Baudet is het trivialiseren van de Holocaust een pr-strategie geworden. Het is toch dieptreurig dat er een rechter voor nodig is om hier een grens aan te stellen. En dat Baudet zelf niet kan bedenken hoezeer hij Holocaust-slachtoffers schoffeert om z’n politieke punt te maken.’

Je moet waarschuwen voordat het te laat is, zeggen mensen die de vergelijking maken vaak, want bij Hitler had de massa ook niet door hoe kwaadaardig hij was.

‘Ik begrijp dat in zekere zin ook wel. Maar als historicus denk ik: vergelijkingen kunnen alleen iets verduidelijken als je ook let op verschillen. Boeren die roepen dat er een Holocaust tegen hen gaande is, of demonstranten die roepen dat de Mobiele Eenheid fascistisch is – dat verduidelijkt helemaal niets, dat vertroebelt alleen maar. En je moet zo’n vergelijking ook niet maken vanuit politieke wenselijkheid. Want dan is de intentie bij voorbaat: de ander buitenspel zetten.’

Wie een vergelijking met het fascisme maakt, zou volgens Te Slaa eerst een definitie daarvan moeten geven. ‘Ideologisch wortelt het fascisme in de Contraverlichting’, zegt hij. ‘Een antiliberale tegenbeweging die rond 1870 opkwam en streed tegen de idealen van de Franse revolutie: vrijheid, gelijkheid, broederschap. Hiermee zou de neergang van Europa zijn begonnen. Het fascisme bouwde deels voort op bestaande ideeën: antisemitisme, biologisch racisme en sociaal darwinisme, dat de geschiedenis ziet als eeuwige strijd tussen volkeren en rassen.’

Je kunt fascisme volgens Te Slaa het beste omschrijven als een revolutionaire beweging die naar een aantal utopische doeleinden streeft, waarvan de voornaamste is: een nieuwe klassenoverstijgende, collectivistische, etnisch homogene samenleving. De andere doelen: de schepping van een nieuwe politieke elite, een nieuwe beschaving en een nieuwe mens.

‘Vooral dat idee van de nieuwe mens geeft de utopische dimensies aan’, zegt hij. ‘Dat kun je vergelijken met het communisme dat ook streefde naar een nieuwe mens. De toekomstige, heroïsche mens van het fascisme was echter niet universeel, maar diep geworteld in het eigen volk of ras.’

Het fascisme streeft naar een gewelddadige omwenteling die alle decadentie van de moderne samenleving moest overwinnen. Paramilitarisme is een essentieel onderdeel. ‘Van geweld gaat een regeneratieve kracht uit. Dat zal leiden tot een nationale wedergeboorte, de centrale mythe is dat het volk een feniksachtige herrijzenis zal maken.’

Dat idee kan alleen postvatten als er een breed gedeeld gevoel van existentiële crisis bestaat, zegt Te Slaa, waarbij het eigen volk, of zelfs de hele westerse beschaving, wordt bedreigd en waar alleen het fascisme redding voor kan brengen. ‘De gedachte was: om tot voorspoed van je eigen volk te komen, moet je van de Joden afkomen.’

Als Te Slaa Forum voor Democratie langs deze meetlat legt, ziet hij zeker enkele overeenkomsten, en uiteraard ook een paar verschillen. ‘Baudet hangt wel degelijk een biologisch gefundeerd racisme aan.’

Neem zijn uitspraken over ‘homeopathisch verdunnen’, of: ‘het Westen lijdt aan een auto-immuunziekte. Een deel van ons organisme – een belangrijk deel: ons afweersysteem, datgene wat ons zou moeten beschermen – heeft zich tegen ons gekeerd. Kwaadwillende, agressieve elementen worden ons maatschappelijke lichaam in ongehoorde aantallen binnengeloodst.’

Zulke taal zag je ook bij fascisten, zegt Te Slaa. ‘Het volk wordt in beide gevallen als biologisch organisme beschouwd. Baudet bedoelt niet-westerse migranten die het volk bedreigen, de fascisten spraken over Joden. Die werden omschreven als ziekteverwekkers, parasieten en bacillen. Dat was meer dan beeldspraak, dat was wat zij echt geloofden, het volk is een organisme en zij ondermijnen het, maken het ziek.’

Zowel NSB als FvD reduceert alle andere partijen tot een eenduidige vijand, zegt Te Slaa. ‘De NSB sprak van NV Verenigde Politieke Partijen. Baudet heeft het over het partijkartel.’ En die elite loodst in beide theorieën met opzet de vreemde elementen binnen.

Te Slaa haalt een video van GeenStijl aan waarin Baudet boos werd. Hij vond dat het platform hem moest steunen in zijn strijd en zei: ‘De cultuurmarxistische linkse mainstream, van VVD, CDA tot en met D66, PvdA, GroenLinks en SP’ is uit op ‘de vernietiging van Nederland’.

Zo is de ondergang vaker nakende bij Baudet. We staan hier vanavond, zei hij aan het begin van de boreale speech, ‘tussen de brokstukken van wat ooit de grootste en mooiste beschaving was die de wereld heeft gekend’.

‘Forum presenteert zichzelf als de voorhoede die tegen die ondergang in verzet komt, net als de fascisten van vroeger’, zegt Te Slaa. ‘De NSB had het vroeger over ‘volksvreemde invloeden waardoor het volk van de liefde voor het eigene was vervreemd’. Baudet gebruikt de term oikofobie, die hij aan de Engelse filosoof Roger Scruton heeft ontleend. Dat betekent afkeer van het eigene.’

Ook de mythe van de nationale wedergeboorte ziet Te Slaa terugkeren bij Baudet. ‘Wij zijn de partij van de wedergeboorte, wij zijn de partij van de Renaissance’, zei hij tijdens de boreale speech. Te Slaa: ‘Dat sluit aan bij de website American Renaissance van Jared Taylor, een bekende white supremacist. Baudet heeft ooit een – door De Correspondent beschreven – dinertje met hem gehad.’

Een term als Renaissance hoeft niet per definitie iets verkeerds te betekenen. Is dat een deel van het spel dat Baudet speelt?

‘Ja, het zijn dogwhistles, subtiele verwijzingen voor ingewijden. Hij weet dondersgoed waar hij naar verwijst, net als met het woord ‘boreaal’. Zelfs zijn Franse geestverwant Jean-Phillipe Tanguy zei: ‘Als je enig historisch besef hebt, dan weet je dat boreaal een term van extreem-rechts is.’ Jean-Marie Le Pen, de oud-leider van Front National bij wie Baudet op bezoek ging, gebruikt het woord boreaal als synoniem voor Arisch.

‘Voortdurend hanteert hij dit soort hondenfluitjes. Zo retweette Baudet een bericht over het hoge aantal allochtonen in Brussel en schreef daarbij: ‘Wordt tijd dat we een escape-strategie ontwikkelen, vrienden. Madagaskar ofzoiets.’ Hij weet ongetwijfeld dat Hitler de Joden aanvankelijk naar Madagaskar wilde deporteren. Maar als hem zoiets gevraagd wordt, zegt hij: nee, dat wist ik niet. Of: ik word verkeerd begrepen, het is ironie.’

Wat zijn de belangrijkste verschillen tussen het fascisme en FvD?

‘Neem de vraag: streeft Forum naar een fascistische staatsinrichting, met een autoritaire leider? Je zou zeggen: nee, want ze zijn voor een bindend referendum, voor een gekozen burgemeester. Maar Baudet heeft wel eens opgemerkt: ‘Het allerbeste zou zijn als wij absolute heersers zijn’, binnen ons parlementaire stelsel kun je geen grote veranderingen teweegbrengen. Baudet heeft een januskop. Je vraagt je af: wat meent hij?’

‘Wat betreft geweld zou ik zeggen: ze keuren het niet duidelijk af, maar ze hebben nog geen paramilitaire groepen. Wel wordt ermee geflirt. Baudet maakte laatst lachend een opmerking over een ‘eigen FvD-leger’. Ook heeft hij zijn steun uitgesproken voor de actiegroep Police for Freedom, opgezet door een oud-agent, die het geweld van de zogenaamde defendgroepen tolereert.’

‘Kijkend naar het sociaal-economische programma is Forum rechts-liberaal. Bij het fascisme stond het bedrijfsleven onder streng toezicht van de overheid. Het wilde een ’Derde Weg’ naast het kapitalisme en het communisme. Er zijn nog meer verschillen. In het NSB-programma werden de rechten van het individu afgemeten aan zijn nut voor de gemeenschap. Toen stelde de NSB al: de toekomstige staat kent volwaardigen en onvolwaardigen, burgers met minder rechten. Zo’n onderscheid zie je bij FvD niet, al voorspelt het racisme weinig goeds.’

Wat kunnen de huidige parlementariërs leren van hoe er destijds met de NSB werd gedebatteerd?

‘In de tweede helft van de jaren dertig ontstond – vooral door de totalitaire terreur die men zag in nazi-Duitsland – een herwaardering van de democratie. Tijdens ons NSB-onderzoek viel op dat in debatten destijds de meeste partijen op principiële gronden de democratie en rechtsstaat verdedigden. Het eeuwige dilemma bij radicale opvattingen is: moet je het doodzwijgen? Of ga je er principieel tegenin? Ik neig naar het laatste, want als je extremistische uitlatingen steeds onweersproken laat, is de kans reëel dat er een normalisering ontstaat van dat soort ideeën.’

Pieter Omtzigt vroeg heel kalm en secuur wat FvD precies bedoelt met tribunalen en landverraad. Dat leek effectiever dan harde verontwaardiging uitspreken.

‘Ja, dat is ook wat ik bedoel. Vraag door. Ontleed wat iemand zegt. Laat iemand zichzelf onthullen. Toon aan wat de gevolgen zijn voor de rechtsstaat van zulke voorstellen. Waarom zou een Kamerlid zich voor een tribunaal moeten verantwoorden? De achterliggende gedachte is inderdaad dat het volksverraders zijn. Mensen die de vernietiging van Nederland nastreven. Dat is ontzettend radicaal. Als je dat soort uitspraken doet, draag je bij aan het scheppen van een klimaat waarbij intimidatie en geweld voor een deel van je aanhang acceptabel wordt.’

Meer over