VerslaggeverscolumnMargriet Oostveen in Amsterdam

Hoe Amanda Gorman in het Fries is vertaald en bijna niet werd uitgegeven

null Beeld

Klein is haar taalgebied, maar ruim bemeten het zelfvertrouwen van de vrouw die de Friese vertaling maakte van The Hill We Climb, het wereldberoemde inauguratiegedicht van Amanda Gorman.

Friduwih Riemersma. Ze woont in de Amsterdamse Jordaan. Niet heel Fries, maar dat mag de inspiratie niet drukken. De voormalige groepsleider in een instelling voor dove kinderen wijdt, sinds zij werd afgekeurd, haar leven aan de Friese literatuur. Ze bestiert een uitgeverijtje met de naam ‘Grotesk’, waar ook haar enige gepubliceerde Friese dichtbundel verscheen, getiteld Myn binêre koade (Mijn binaire code): ‘Zeer experimentele poëzie.’

We-ken heeft Friduwih over de vertaling van The Hill We Climb gedaan. En u-ren heeft Friduwih op een enkele zinsnede gestudeerd nadat de gevoeligheidslezer die haar door de agent van Gorman was opgedrongen, haar op zaken wees.

Opgedrongen, ja. Friduwih vertelt het onomwonden: er moest een vrouw met een zwarte huid meelezen, wat Friduwih volstrekt onnodig leek, omdat ze als Fries zélf al een door de VN erkende minderheid is. Maar het was niet anders, de agent eiste het. En uiteindelijk heeft ze ‘maar zeven’ woorden veranderd. Het klinkt trots.

Amanda Gorman Beeld AP
Amanda GormanBeeld AP

Sensitivity readers lezen in de VS al langer mee om te voorkomen dat lezers een tekst bijvoorbeeld seksistisch of racistisch vinden en cancellen: slecht voor de verkoop. De Amerikaanse schrijfster Nell Zink vertelde me zes jaar geleden al dat haar uitgever expliciet racisme schrapte uit haar roman Mislaid, die nota bene over racisme gaat. Waarom zij het liet gebeuren? Omdat haar een voorschot van 200 duizend dollar was beloofd.

De opdrachtgever van de Friese vertaling De Hichte Beklimme Wy is Sietske Poepjes. Zij is de gedeputeerde van de provincie Friesland met Friese taal en cultuur in haar portefeuille. Poepjes besprak wie ze als gevoeligheidslezer konden vragen met de beoogd uitgever, Hille Faber van Uitgeverij DeRyp in Workum. Ze vroegen eerst Habtamu de Hoop, het glossy Friese PvdA-Kamerlid van Ethiopische afkomst, maar die reageerde niet. Toen vroegen ze Michelle Samba, Fries multitalent met Congolese wortels. Zij won in 2020 de Talentprijs van het Cultuurfonds Fryslân en maakte de voorstelling ‘Hier zijn wij’ over Heintje Davids met Claudia de Breij.

Aanvankelijk loopt het allemaal best goed. Friduwih heeft alles al vertaald als Michelle twee dagen bij haar langskomt. Friduwih laat me Michelles voorgestelde wijzigingen in de tekst thuis zelf zien, en wat zij daarmee heeft gedaan. Michelle Samba wijst efficiënt en nuchter aan waar Friduwih dubbele betekenissen over het hoofd ziet. Zo kan het woord ‘shade’ in het gedicht van Gorman ook naar huidskleur verwijzen. Friduwih doet daar niets mee, ze is het er ‘niet mee eens’. Wel met andere suggesties, waar ze dan ook oprecht enthousiast over is.

Na afloop vraagt de uitgever beiden een rekening te sturen. Friduwih Riemersma rekent de voor een vertaler gebruikelijke 500 euro. Maar Michelle Samba vraagt 2.000. En Hille Faber ontploft. Hij weigert het gedicht bij zo’n prijsverschil nog uit te geven, ‘niet na al het werk van Friduwih’.

‘Ik haw in profesjoneel taryf frege dat ik passend fûn’, zegt Michelle Samba in het Friesch Dagblad. Een professioneel artiestentarief, voor een gevoelige opdracht.

Wat nu? Gedeputeerde Sietske Poepjes ontwijkt mijn vragen dagen met appjes:

‘U hoort van mij als alle draadjes daadwerkelijk zijn afgehecht.’

‘Goeiemoarn! (…) It naaiwurk is al in stik fierder. Maar de draadjes zijn nog niet helemaal afgehecht.’

Maandag zegt Michelle Samba onze afspraak die dag bij Friduwih thuis onverwacht af. Zij wil alleen nog ‘positieve’ dingen zeggen en verder niets.

Op dinsdag is gedeputeerde Poepjes nog steeds ‘draadjes aan het afhechten’. Maar Hille Faber kan dan al vertellen dat de zaak lijkt opgelost: de gedeputeerde liet hem weten dat vertaler en gevoeligheidslezer hetzelfde bedrag krijgen. Iemand noemde 750 euro, wordt het dat? ‘Dat zou best kunnen’, zegt Hille Faber.

De Friese vertaling van The Hill We Climb komt er dus alsnog. Met zeven wijzigingen, in een oplage van 500 exemplaren. Kruimels voor Amanda Gorman. Maar een hele hobbel voor onbuigzame Friezen.

Meer over