'Historie laat makers Nova Zembla koud'

De film Nova Zembla en de promotionele capriolen demonstreren een veelzeggende onverschilligheid ten aanzien van de geschiedenis, vindt JaapJan Zeeberg.

Reinout Oerlemans (l) wordt op de première van Nova Zembla begroet door kroonprins Willem-Alexander en prinses Máxima. Beeld anp
Reinout Oerlemans (l) wordt op de première van Nova Zembla begroet door kroonprins Willem-Alexander en prinses Máxima.Beeld anp

Amerikaanse media hebben de Nederlandse filmproductie Nova Zembla over de ontdekkingsreis van Willem Barents met weinig woorden afgestraft. Variety Film Reviews beoordeelde het acteerwerk als slecht en stelde dat de film niet uitsteeg boven de reconstructies op History Channel.

Doutzen Kroes, die in de film de verbeelding van zeenimf Galathea zegt te zijn, maakte er weinig indruk. Nederlandse recensenten, betoverd door deze Sirene, waren mild over het acteerwerk van Derek de Lint en Victor Reinier. De associatie van de Amerikanen met History Channel geeft te denken: wat zal Nova Zembla betekenen voor de nalatenschap van Neerlands vroegste zeehelden?

Bijbelse verbeelding
De Russische kunstenaar Georgy Kichigin schilderde in 1995 een fel-realistische en bijna bijbelse verbeelding van de laatste uren van Willem Barents voor de kust van noordelijk Nova Zembla. (In de film sterft Barents in een Noors weiland, wat de filmmakers in Canada hebben nagespeeld). De foto die ter promotie van Nova Zembla werd vrijgegeven van de Nederlanders tussen de ijsschotsen in het blauwe Arctische water deed mij daar onmiddellijk aan denken.

De film is in een razend tempo knap gemaakt, met veel oog voor historische details, waarvoor de Amsterdamse stadsarcheoloog zich even uit de bouwput van de Noord-Zuidlijn heeft gewaagd en met goedkeuring van het Rijksmuseum. Niet vaak zal een historisch schip zo realistisch zijn nagemaakt en dit alles onder volle zeilen in drie dimensies. Alleen een zeurpiet zal zien dat het niet helemaal klopt en tussen de ijsbergen van een IJslands gletsjermeer vaart, niet tussen zeeijs. Regisseur Reinout Oerlemans meldde de natie afgelopen zomer, bij de uitbarsting van de IJslandse vulkaan Grimsvötn, dat de crew juist klaar was met de filmopnamen. Gelukkig maar! Zorgen waren niet nodig. Het zag er naar uit, zo vertelde de regisseur aan Edwin Evers, dat de crew het failliete eiland ongehinderd zou kunnen verlaten.

Geschiedenisleraar
Net klaar met de filmopnamen? Onze moderne verkenners zetten hun apparatuur uit, wanneer zich uit het binnenste van onze planeet een kracht losmaakt die zich met veel geweld een weg baant door een honderden meters dikke ijskap, om in heel Europa het vliegverkeer plat te leggen. Oerlemans was de Kleine Kapitein die, als in het verhaal van Paul Biegel met zijn trompet het vulkaaneiland moest ontvluchten. Had scenarist Hugo Heinen zich gebaseerd op dit kinderboek, dan was het met die film nog wel wat geworden.

Bij de presentatie van Nova Zembla in het Rijksmuseum benadrukte Reinout Oerlemans opnieuw dat hij het verhaal heeft willen verfilmen dat hem door zijn geschiedenisleraar is verteld. Het resultaat is er naar. Ook het Rijksmuseum, waar onder het geweld van slopershamers en buurtprotesten een nieuwe generatie plek heeft gevonden, in maatpak, met blonde lokken en 'een goed verhaal, dat ik gisteren voor het slapen gaan heb opgeschreven', geeft weinig om de karaktermoord die er in deze film wordt gepleegd. Om het verhaal van Gerrit de Veer meer drama te geven, vanzelfsprekend. Want dat had het te weinig. Een overwintering op Nova Zembla, wat vier eeuwen geleden het equivalent was van een andere planeet, bevolkt door monsters; vijf doden, de overlevenden die in lappen en vellen de bewoonde wereld weten te bereiken - maar geen tieten.

Scheepsdeel
Het Rijksmuseum, dat onze schatten beheert, wees anderhalf jaar geleden het aanbod af om het enige overgebleven scheepsdeel van het schip van de overwinteraars van de eerlijke Russische vinders over te nemen, omdat een modern publiek niet langer in statische exposities is geïnteresseerd. U wordt liever bediend met flarden van een werkelijkheid die er eigenlijk niet toe doet. Het weerspiegelt de discussie rond het Nationaal Historisch Museum waarover Bas Heijne opmerkte dat historisch bewustzijn vandaag gewoon een provinciaal hebbedingetje is, 'buitenkant, modieus, en schrikbarend provinciaal'.

Willem Barents blijft als historische figuur vrij vaag: er is over hem weinig bekend, wat ruimte lijkt te geven voor interpretatie en invulling. Barents zweeft in de ongemakkelijke leegte tussen de 'VOC-mentaliteit' en het nationale zelfbewustzijn waar Jonathan Israel en Simon Schama op proberen te wijzen. Zijn ambities tijdens de beroemd geworden reis naar Nova Zembla zijn echter onmiskenbaar: Barents, ongeveer 40 jaren jong ten tijde van het avontuur wilde de onverkende Arctis in kaart brengen en er zo nodig overwinteren.

Promotionele capriolen
Er is goed gedocumenteerd dat Jacob Heemskerck de eer wilde veiligstellen om als eerste een route langs de pool te vinden, als Magelhaes, die de doorgang langs Zuid-Amerika ontdekte. De Amsterdammers hadden het verste punt dat ze eerder wisten te bereiken, even voorbij de noordkaap van Nova Zembla de naam Kaap Verlangen gegeven, een verwijzing naar Magelhaes' Cabo Desirado. Er was door handelslijnen naar de Middellandse Zee voldoende ruimte voor een dergelijk experiment, als uiting van zelfvertrouwen en motivatie na de verlammende oorlogsjaren. Nieuwsgierig en hartstochtelijk - provinciaal waren deze mannen in ieder geval niet.

De film Nova Zembla en de promotionele capriolen van regisseur en hoofdrolspelers op de Nederlandse televisie demonstreren een veelzeggende onverschilligheid ten aanzien van de geschiedenis. Toegegeven, de reis van Willem Barents is een voetnoot in een orkaan die nog iedere dag aanzwelt. Dartelend en koketterend en blisfully ignorant helpt Nova Zembla zijn publiek langs de overvloed en het onbehagen van de jongste crises. De gedurfde wetenschappelijke verkenning die het avontuur van Barents en Heemskerck in werkelijkheid was, de personages van de overwintering, de familiebanden van de bemanningsleden onderling; het blijft allemaal buiten beeld.

Vlak en lelijk
Als je niet weet waar je vandaan komt, weet je ook niet waar je naartoe gaat. De intensieve zoektocht naar scheepsdelen en het graf van Barents, vijftien jaar geleden, meter voor meter langs de bevroren kust van het Russische atoomeiland, is onder dergelijk eigentijds cynisme betekenisloos. De film zet voor komende generaties de toon zoals de schoolplaten in de jaren vijftig dat deden, maar nu een toon die vlak en lelijk is. Variety Film Reviews heeft precies dat gezien.

JaapJan Zeeberg is fysisch geograaf en werkte drie zomers op Nova Zembla.

Meer over