Het wil nog niet vlotten met de eeuw van Azië

d

null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant

Zijn woorden werden door de toehoorders verwelkomd met de blijdschap van Afrikaanse dorpsbewoners die na een lange periode van droogte de eerste regendruppels voelen neerdalen. Hier stond de leider van de op één na grootste economie ter wereld, nog steeds gedragen door een communistische staat, en hij gaf een scherpe terechtwijzing aan mensen die de problemen van de wereld toeschrijven aan de globalisering. Een zienswijze die volgens hem 'op gespannen voet staat met de realiteit', zoals het ijveren voor protectionisme neerkomt op een pleidooi om 'jezelf op te sluiten in een donkere kamer'.

Locatie en timing konden niet beter zijn: het World Economic Forum in Davos, het jaarlijkse treffen van de mondiale elite van zakenlieden en politici, dat ditmaal plaatsvond pal voor de inauguratie van de nieuwe president van de Verenigde Staten. De stokebrand die de verkiezingen had gewonnen met de belofte om het land te verlossen van de gesel van de vrijhandel, die steeds in het nadeel van de modale Amerikaan zou uitwerken. Een zorgelijk vooruitzicht voor bijna alle deelnemers aan de beraadslagingen in Davos. Dus wat een fijne verrassing dat daar de Chinese president Xi Jinping de passie van het vrije economische verkeer kwam prediken.

De sterke man van Peking als toeverlaat van het liberale kapitalisme? Wie dat hoopte, kreeg in de weken erna de kous op de kop. De Chinese autoriteiten draaiden verscheidene liberaal georiënteerde studiegroepen en websites de nek om. Zoals de denktank Unirule, die bekendstaat als een broedplaats van hervormingsvoorstellen. De website van het instituut ging op zwart nadat een van de oprichters samen met andere intellectuelen een lans had gebroken voor een onafhankelijke rechterlijke macht. Dat was voor de in Davos gelauwerde pleitbezorger van de markteconomie, die bij uitstek wordt geschraagd door een betrouwbare, ongebonden rechterlijke macht, een brug te ver.

Wat zegt dit repressieve optreden over de koers van China en de positie van Xi? Zoals vaker zijn de China-experts het niet eens. Sommigen denken dat Xi nu ingrijpt omdat hij in de aanloop naar het communistische partijcongres in het najaar zelfs de geringste schijn wil vermijden dat er te marchanderen valt met de hegemonie van de partij. Dit impliceert dat Xi toch minder stevig in het zadel zit dan doorgaans wordt aangenomen. Anderen zien een patroon van marginalisering van groeperingen die aandringen op meer openheid en minder dirigisme. In deze visie is Xi bezig met het vestigen van een persoonlijk machtsdomein dat China sinds Mao Zedong niet meer heeft gekend.

China mag zich er graag op beroemen dat het zowel het land is 'met een van de langste geschiedenissen ter wereld' (aldus de grondwet) als de supermacht van de toekomst, de natuurlijke leider van het Aziatische continent, dat op zijn beurt zal uitgroeien tot het centrum van de wereld. De economische prestaties van China zijn en blijven inderdaad imposant. Maar met de 'eeuw van Azië', die prominente auteurs als Kishore Mahbubani rond de eeuwwisseling zagen gloren, wil het toch niet echt vlotten.

Dat vereist namelijk een 'politiek Azië', een ordenend raamwerk zoals het Congres van Wenen vorm gaf aan de 19de 'eeuw van Europa' en de overeenkomst van Bretton Woods en de NAVO de basis vormden voor de Atlantische orde onder Amerikaans leiderschap in de tweede helft van de vorige eeuw. Azië telt diverse regionale instellingen, maar het ontbreekt aan de nodige voorwaarden voor een politieke détente. Het kernprobleem is China zelf, waar velen de buitenwereld blijven bezien met de blik van het oude keizerrijk: als een wingewest met een inferieur beschavingspeil. China & de barbaren luidt dan ook de titel van het boek over de hedendaagse Chinese aspiraties dat sinoloog Henk Schulte Nordholt twee jaar geleden uitbracht.

De politieke realiteit van Azië is dat het nationalistisch opererende China door bijna al zijn buurlanden wordt gewantrouwd. Veelzeggend is hoe de Japanse premier Shinzo Abe op een holletje naar Washington ging om zoete broodjes te bakken met de nieuwe president, waarbij hij zelfs de - voor een Japanner extra zware - beproeving van een mateloze trumpiaanse handdruk moest ondergaan.

De 'eeuw van Azië' zal geen wortel schieten zolang men zich in Peking zo ostentatief boven andere grote spelers als Japan en India verheven voelt. En zolang de Chinezen hun perfide buurman Kim Jong-un de hand boven het hoofd houden.

Paul Brill is buitenlandcommentator van de Volkskrant. Reageren? p.brill@volkskrant.nl

Meer over