ColumnErdal Balci

Het wachten is op de Europese islam, maar de ‘verlosser’ komt maar niet

Beeld .

De Franse president Macron wil een Europese islam. En hij is niet de enige. Want men begint langzaam te begrijpen dat de breuklijn tussen het islamisme en de moderniteit op een gegeven moment zal knappen. Want het gaat om een immense tegenstelling tussen degenen die de door hun profeet gedicteerde morele en maatschappelijke normen boven alles stellen, en de Europeanen met hun waardensysteem dat is gestoeld op ideeën van de mens, op wetenschappelijk onderzoek en op veranderlijkheid. Het wachten is dus op de Europese islam, maar de ‘verlosser’ komt maar niet en zal voorlopig ook wegblijven. Want alleen ‘Europeanen’ kunnen een religie ombuigen tot een Europese variant, en de islamitische massa’s hier zijn dat nog lang niet.

Wie een Europeaan is en wie niet, daar kom ik verder in deze column op terug. Eerst moet worden gezegd dat het huidige, moderne Europa de optelsom is van de gebeurtenissen die ertoe hebben geleid dat in de loop der eeuwen God de kerk in is geduwd en dat Hij sindsdien achter de glas-in-loodramen tevreden lijkt te zijn met de ondergeschikte rol die hem op politiek en maatschappelijk terrein is toebedeeld.

Briljante kunstenaars, radicale filosofen, bevlogen politici en dappere volkeren hebben met bloed, zweet en tranen Europa gemaakt tot wat zij is door de georganiseerde religie tot bescheidenheid te dwingen.

Achteraf beschouwd streden ze voor een waarheid die als een kleine bundel licht in het jaar 1608 viel op de lens van Hans Lipperhey. De Middelburgse lenzenmaker snelde met zijn uitvinding naar Maurits van Nassau. Die zag in de allereerste telescoop een gereedschap om de Spaanse vijand mee in de gaten te houden. Er werd een notitie gemaakt van de patentaanvraag met de woorden: buyse waarmede men verre kan sien. Ze hadden het toen niet door, maar het ding dat ze in handen hadden, zou weldra aantonen dat het universum een heel andere plek is dan wat in de heilige schriften wordt beschreven en het zou zo een einde maken aan de geloofwaardigheid van alle profeten van de ­wereld.

De nieuwe realiteit van de wetenschappelijke vondsten en van de nieuwe filosofische inzichten bracht niet alleen welvaart in Europa. De nieuwe tijd beitelde als een begenadigde beeldhouwer aan de nieuwe identiteit van de bewoners van het continent. Met vallen en opstaan ontstond de ‘Europeaan’. En die is in mijn ogen de burger die zich graag inzet voor een gezonde gemeenschap omdat persoonlijk geluk van een goede gemeenschap afhangt, maar daarbij geen concessies doet aan autonomie in denken en handelen.

Sinds de vorige eeuw is deze identiteit niet meer met geografische grenzen omlijnd. In de armste delen van de wereld heb ik eenlingen ontmoet die zich hadden weten te ontwikkelen tot grotere Europeanen dan sommige in Europese hoofd­steden geboren en getogen lieden.

Om terug te komen op de wens van Macron en de andere miljoenen optimisten om de Europese islam weldra in de armen te sluiten: ze hopen dat te verwezenlijken zonder de moslims in Europa bloot hoeven te stellen aan het pijnlijke, ingewikkelde en lange proces van Europeanisering. Dat is ijdele hoop.

Ik kom uit een niet-Europese gemeenschap en zag talloze keren hoe mensen lijden omdat de macht van de gemeenschap vele malen groter is dan hun menselijke drang naar persoonlijk geluk en voortbestaan. Vorige week nog zag ik dat er bij een Marokkaanse familie bij mij in de straat een sterfgeval was en het liet zich niet moeilijk voorspellen dat zij zich gedwongen zouden voelen ook in deze coronatijd, in een veel te druk huis, elkaar te omhelzen en te knuffelen. En zo geschiedde. De lieve mensen namen alle ziekterisico’s voor lief, niet omdat ze dom zijn, maar omdat ook op Europese grond het voor weinig nieuwkomers is weggelegd als eenling te mogen ­balanceren tussen de dwang van de groep, de religie, de cultuur en de belangen van het ­eigen voortbestaan.

Hoe meer mensen in een land met die wonderlijke balans kunnen omgaan, hoe gezonder de democratie in een land. Hoe meer mensen met een migratie-achtergrond hier deze evenwichtskunst ook beheersen en daardoor de religie niet op de meest schadelijke manier in het middelpunt van hun levens plaatsen, hoe groter de kans op een Europese islam. Hoe je grote massa’s moslims in Europa kunt helpen Europeaan te worden, daar kom ik een andere keer op terug.

Erdal Balci is schrijver en journalist

Meer over