Column

Het risico van Chinese zelfoverschatting is levensgroot aanwezig

null Beeld
Heleen Mees

China is de Partij, en de Partij is Xi, zo vatte China-correspondent Leen Vervaeke de resolutie samen die het Centraal Comité van de Chinese Communistische Partij (CCP) vorige week aannam, waarmee president Xi Jinping dezelfde status kreeg als zijn voorgangers Mao Zedong en en Deng Xiaoping. Met het herschrijven van de geschiedenis heeft het Centraal Comité de basis gelegd voor de benoeming van Xi tot leider voor het leven op het partijcongres volgend jaar.

De persoonlijkheidscultus rond Xi begint griezelige vormen aan te nemen. Chinese kinderen moeten vanaf hun tiende al van buiten leren dat ‘Xi DaDa (oom Xi) altijd voor ons zorgt’. Het liedje Als je wilt trouwen, trouw dan met iemand als Xi Dada ging viraal op internet. De Chinese middenklasse en hoge partijfunctionarissen moeten dagelijks het gedachtegoed van Xi bestuderen op een speciaal daartoe ontworpen app en er wordt verwacht dat ze Xi’s favoriete aforismen kunnen opzeggen.

Deng Xiaoping, die de hervorming en opening van China doorvoerde na de desastreuze heerschappij van Mao Zedong, wees de persoonlijkheidscultus juist af. Deng vond dat de waarheid gezocht moest worden in de feiten in plaats van dogma’s. Talloze Chinese ambtenaren werden belast met het bestuderen van praktijken in het buitenland om daaruit lessen te trekken. Onder Deng was er veel ruimte voor beleidsexperimenten in de provincies.

Door het model van trial and error werd het Chinese politieke systeem in de jaren tachtig heel innovatief. Politici die de macht ambiëerden waren gemotiveerd om vernieuwende oplossingen te bedenken voor de transitie van een planeconomie naar een markteconomie. Om het experimenteren met beleid te stimuleren, was het volgens Deng cruciaal om te breken met de angst en het dogma die horen bij een almachtige leider. Daarom werden in 1982 onder Deng termijnlimieten ingevoerd voor het Chinese presidentschap, maar die zijn in 2018 onder Xi weer afgeschaft.

Een aantal van Xi’s belangrijkste beleidsinitiatieven is verdedigbaar, zoals de aanpak van corruptie in de partij en China’s grotere assertiviteit op het internationale toneel. Een aantal recentere initiatieven is zelfs lovens- waardig, zoals het streven naar gemeenschappelijke welvaart en het aan banden leggen van de grote technologiebedrijven. Maar het is moeilijk om in Xi DaDa een welwillende dictator te zien, gelet op zijn meedogenloze optreden tegen de demonstranten in Hongkong en de massale opsluiting van Oeigoeren in Xinjiang.

Bovendien dreigen de VS en China af te stevenen op een confrontatie over Taiwan. Begin oktober scheerden tientallen Chinese straaljagers, bommenwerpers en andere gevechtsvliegtuigen rakelings langs het Taiwanese luchtruim. Het lijkt China’s antwoord op de overeenkomst tussen de VS, Australië en het Verenigd Koninkrijk voor de bouw van nucleaire onderzeeërs en het feit dat sinds vorig jaar tientallen Amerikaanse militairen Taiwanese troepen aan het trainen zijn in Taiwan.

Tijdens de top die Xi en Biden gisteren hielden via Zoom waarschuwde Xi dat degenen die met vuur spelen rond de kwestie Taiwan zich onvermijdelijk zouden branden. Maar is er iemand in China die Xi Jinping erop durft te wijzen dat zijn oorlogszuchtige taal desastreuze gevolgen kan hebben voor China? Taiwan is de belangrijkste producent van chips en een militaire confrontatie met de VS over Taiwan zou de Chinese economie en de wereldeconomie als geheel ernstige schade kunnen toebrengen op een moment dat de Chinese economie toch al kwetsbaar is.

Weinig mensen in China zullen nog openlijk kritiek op Xi durven te uiten. De persoonlijkheidscultus rond Xi is gebaseerd op de gedachte dat de grote leider wijzer is dan ieder ander. Jack Ma, de oprichter van Alibaba, heeft aan den lijve ondervonden wat er gebeurt als je in China openlijk kritiek levert. Zhang Zhan, de advocaat en activiste die kritische vlogs publiceerde over de covid 19-uitbraak in Wuhan, kwijnt nu weg in een gevangenis in Shanghai. Er zijn in China ook geen onafhankelijke rechtbanken, verkiezingen of vrije media die de macht van Xi kunnen beteugelen.

In de resolutie die de CCP vorige week heeft aangenomen staat dat een nieuw tijdperk is aangebroken waarin China sterk genoeg is om zijn rechtmatige positie van wereldmacht te bekleden. Tel daarbij op dat Xi Jinping denkt dat het westen onomkeerbaar in verval is en het risico van Chinese zelfoverschatting is levensgroot aanwezig.

Heleen Mees is econoom.

Meer over