OPINIEMalcolm X

Het korte leven van Malcolm X biedt inspiratie voor activisten van nu

In een tijd van Black Lives Matter en een opleving van racisme onder Trump in de VS komt een nieuwe biografie over Malcolm X op een uitgelezen moment.

Malcom X als inspiratiebron voor de activisten van Black Lives Matter. Beeld Imageselect/Alamy
Malcom X als inspiratiebron voor de activisten van Black Lives Matter.Beeld Imageselect/Alamy

De belangstelling voor Malcolm X en zijn boodschap van zwarte trots maakt zijn zoveelste opleving door. Het icoon voor zwarte bevrijding uit begin jaren zestig is een inspiratiebron voor de activisten van Black Lives Matter, die de afgelopen zomer honderdduizenden betogers op de been wisten te brengen na de moord op George Floyd door een witte politieman.

De meeslepende Netflix-documentaireserie Who Killed Malcolm X?, die begin 2020 uitkwam, bracht die roerige en bloedige jaren zestig opnieuw tot leven voor een breed publiek. Er vielen veel parallellen op met de betogingen van nu en de tegenbetogingen van extreem-rechtse groeperingen die geloven in een superieur wit ras. Maar ook een verschil: er zijn nu minder charismatische sprekers dan toen: burgerrechtenleider Martin Luther King met zijn geweldloos verzet en de radicalere Malcolm X, die pleitte voor het verdedigen van de zwarte burgers ‘met elk noodzakelijk middel’. Onder BLM-jongeren hedentendage lijkt Malcolm X populairder.

De nieuwe biografie over Malcolm X, The Dead Are Arising van Les Payne, na zijn dood voltooid door zijn dochter en onderzoeker Tamara Payne, verscheen onlangs in een Amerika verscheurd door de verkiezingsnederlaag van Donald Trump. Hij is de president die openlijk flirtte met extreem-rechtse groepen en hun racistische denkbeelden. Die de verkiezingen probeerde te framen als de brave kaukasische Amerikanen versus de radicale, socialistische, anti-witte heethoofden van Black Lives Matter, die de steden met hun rellen tot no-go areas zouden maken. Wie had in de tijd van Obama, de eerste zwarte president, gedacht dat de Ku Klux Klan-achtigen weer salonfähig zouden worden? En Trump lijkt vastbesloten de Republikeinen ook in het tijdperk-Biden mee te slepen op deze weg.

De Netflix-documentaireserie Who Killed Malcolm X? Beeld
De Netflix-documentaireserie Who Killed Malcolm X?

Bestsellerlijsten

De biografie komt dus op een uitgelezen moment. Boeken over racisme staan bovenaan de bestsellerlijsten in de VS en Europa. Payne reconstrueerde Malcolms leven in al zijn tegenstrijdigheden minutieus in een meeslepend verhaal. Hij sprak lang en vaak met een groot aantal familieleden, vrienden en bekenden van Malcolm X , geboren als Malcolm Little in 1925.

Hij legt al die getuigenissen naast de beroemde Autobiografie van Malcolm X, opgeschreven door Alex Haley. Dat boek, verschenen 1965 kort na de moord, was de bron voor de film van Spike Lee over Malcolm uit 1992 en een reden waardoor hij een idool werd in een sectie van de hiphop-wereld. Payne weerlegt de vele mythen die Malcolm zelf in het leven heeft geroepen, vooral over zijn jeugd en verleden als jonge delinquent.

Daarin is Payne veel gedetailleerder en levendiger dan de eerdere diepgravende biografie van Manning Marable uit 2011. Die was, na uitgebreid onderzoek van correspondentie en FBI-archieven met behulp van vele lichtingen studenten, tot de conclusie gekomen dat Malcolm zijn criminele verleden dik had aangezet om zijn bekering in de cel tijdens 6,5 jaar gevangenisstraf tot de Nation of Islam extra aan te zetten. Wie wil lezen hoe het dan wel is gegaan, kan nu bij Payne terecht.

Nation of Islam

Marable was ook hard in zijn oordeel dat Malcolm wel heel lang en kritiekloos de woordvoerder van de Nation of Islam was gebleven, een nogal dwaze sekte waarvan de reguliere, soennitische moslims niets wilden weten. Payne volgt diezelfde lijn, opnieuw met meer ooggetuigenverslagen, die inzicht geven in de aard van de sekte rond Boodschapper Elijah Muhammad.

Malcolm, die zich in zijn cel suf had gelezen nadat een medegevangene hem had bekeerd, eerde Muhammad in elke toespraak en onderschreef dat de stichter van de Nation, Wallace Fard, Allah zelf was. (Volgens Payne was Fard trouwens vrijwel zeker wit). Hij verkondigde bizarre geloofsartikelen zoals de leer dat de zwarte geleerde Yakub 6.600 jaar geleden het inferieure ras van ‘witte duivels’ had geschapen. En het verhaal over een ruimteschip dat de aarde al cirkelend in de gaten houdt.

Payne beschrijft de voldoening die Malcolm X putte uit het opzetten van nieuwe ‘tempels’, het winnen van nieuwe leden en uit zijn redevoeringen, waarin hij ervoor pleitte dat de zwarte burgers zich totaal zouden afkeren van de ‘witte duivels’. De islam was de godsdienst van de zwarten. Volgen Payne was het aan Malcolm te danken dat de Nation of Islam, dat een kwijnend bestaan leidde, opeens in de lift zat en sterk groeide in aantallen gelovigen en dus in rijkdom. Dat wekte intern wrevel bij de oude garde.

The Dead Are Arising van Les Payne. Beeld
The Dead Are Arising van Les Payne.

Fataal

De Nation of Islam, volgens Payne ‘pseudo-islam’, was een naar binnen gekeerde organisatie; de ordedienst Fruit of Islam trad hard op tegen dissidenten, van mishandelingen tot liquidaties. Het zou Malcolm uiteindelijk fataal worden. Nadat hij op non-actief was gesteld (omdat hij de moord op president Kennedy als boontje komt om zijn loontje had getypeerd) en daarop had gebroken met de Boodschapper, was de jacht in 1964 geopend.

De Netflix-documentaire reconstrueert op een spannende manier hoe de particuliere onderzoeker Abdur-Rahman Muhammad erachter komt dat de drie schutters zijn gestuurd door de Tempel 25 in Newark, er maar een van hen is veroordeeld, terwijl twee anderen van Malcolms oude, eigen tempel 7 in Harlem ten onrechte 20 en 22 jaar in de gevangenis hebben gezeten. Het schokkendst is dat de man die de dodelijke schoten loste is blijven wonen in Newark en een gewaardeerd lid van de zwarte gemeenschap was, terwijl iedereen stilzwijgend wist dat hij de moordenaar van Malcolm was.

Payne beschrijft ook hoe de moord is gegaan, bijna van minuut tot minuut op basis van interviews. Cruciaal is de getuigenis van de lijfwacht die Malcolm nog mond-op-mondbeademing gaf en een politie-informant was. De FBI en de politie wisten dat er een aanslag op komst was, en stuurden juist minder agenten. Het proces zou zo krakkemikkig zijn gegaan, omdat de FBI gegevens achterhield om informanten af te schermen.

Bezwangerd

De twijfel bij Malcolm over de Nation of Islam was ver voor de breuk begonnen, al hield hij het verborgen, schrijft Payne. Hij was geschokt toen hij hoorde dat de Boodschapper secretaresses had bezwangerd. Maar daarvoor was het zaadje van de twijfel al geplant toen de Klu Klux Klan contact zocht in Georgia. 

De Klan zag in de NOI een mogelijke bondgenoot tegen de burgerrechtenbeweging van Martin Luther King. Malcolm X speelde graag de grote opponent van dominee King. Het was een illusie te denken dat de ‘witte duivels’ de zwarte medeburgers ooit als gelijkwaardig zouden zien. De geweldloze acties voor integratie, vond hij vernederend. Hij zag King als een Oom Tom, een zwarte man die zich naar de zin van de witte bazen gedraagt.

Het relaas van de ontmoeting is een van de opvallendste hoofdstukken in Paynes boek, met levendige dialogen uit de interviews met aanwezigen (overigens al in de jaren negentig gevoerd). Waren er geen overeenkomsten tussen de twee extreme bewegingen, vroeg de Klan zich af? Beiden waren tegen de integratie van King en de zijnen en voor segregatie van rassen? Niet segregatie maar separatie, zei Malcolm, maar dat maakte de KKK-leider niet uit.

Akkoordje

Malcolm wilde de ontmoeting voor publiciteit gebruiken, maar Elijah Muhammad had een ander plan: gooi het in het geheim op een akkoordje. De NOI trekt aanhangers weg bij King en in ruil daarvoor laat de KKK NOI-leden met rust en helpt bij het aankopen van landerijen voor uiteindelijk een eigen autonoom gebied, exclusief voor zwarte moslims. Dat geheime pact van 1961 in de staat Georgia heeft jaren bestaan, erkende de verantwoordelijke Jeremiah X tegen Payne. Buiten Malcolm om, die ertegen was.

Een vergelijk met de aartsvijand zinde hem niet. Malcolm meende bovendien dat de KKK de hand had gehad in de dood van zijn vader, toen hij nog een kind was. Al was dat onjuist: de vader kwam om bij een ongeluk toen hij onder een bus belandde, zoals andere familieleden tegen Payne bevestigden. 

Malcolm heeft zijn status niet aan de Nation of Islam te danken; veel bewonderaars kwamen naar hem luisteren vanwege zijn rake en humoristische aanvallen op het witte superioriteitsdenken, schrijft Payne. Maar de burgerrechtenbeweging van King was veel groter qua aanhang en aantallen activisten en behaalde wel wezenlijke successen met de emancipatiewetten onder president Johnson. Pas na zijn breuk met de NOI, in het laatste jaar van zijn leven, raakte Malcolm los van dat verstikkende milieu, schrijft Payne. Zijn reizen naar het Midden-Oosten deden hem inzien dat hij een verzonnen versie van de Islam had gevolgd en als soenniet ging hij naar Mekka op de hadj.

Perspectief

Hij maakte reizen van maanden door Afrika en sprak met leiders van de net onafhankelijk geworden landen, als Kwame Nkrumah van Ghana, die hem een pan-Afrikanistisch perspectief gaven. In de VS zocht hij toenadering tot King en andere zwarte leiders en intellectuelen. Hij had een nieuwe rol kunnen spelen, maar toen kwam de wraak van de Nation of Islam in het Audubon Theatre in Harlem. Zijn militante politieke ideeën leefden echter voort bij een volgende generatie activisten, zoals de Black Panthers en de Black Power-beweging, en ruim een halve eeuw later bij Black Lives Matter.

Meer over