ColumnDaniela Hooghiemstra

Het koningshuis haalt het einde van de eeuw niet

Sinds de Verlichting ontrolt zich in Europa een koningsdrama. Het verloopt nu eens geleidelijk dan weer schoksgewijs, maar de weg die de erfelijke leider bewandelt, gaat gestaag bergafwaarts.

Collega Olaf Tempelman vertelde onlangs in deze krant dat hij door het bijwonen van een bezoek van Willem-Alexander aan een Rotterdamse probleemwijk op slag monarchist was geworden. ‘Majesteitelijke onlogica’, concludeerde hij, is de ‘lijm van de samenleving’.

Daarin zou hij gelijk kunnen hebben. De vraag is alleen niet of burgers nog een koning willen hébben, de vraag is of iemand straks nog een koning wil zíjn.

Het begon allemaal met de ontdekking rond 1700 dat mensen niet alleen maar een instrument van God zijn. Eerst moest de kerk het ontgelden, daarna vielen de burgers de adel en de koning aan.

Vanaf de Franse Revolutie werden ze vermoord en verdreven. Aan het begin van de 19de eeuw werd de koning gerestaureerd, maar met de opkomst van het liberalisme begon de aanval opnieuw. Na de Eerste Wereldoorlog waren de meeste vorstenfamilies uit Europa verdwenen.

Een tiental families overleefde. Voor hen zat er niets anders op dan het proces van de zichzelf ontplooiende burger zijn gang te laten gaan, zich te schikken naar zijn wetten en zich vast te klampen aan de symboolfunctie die hem daarbinnen nog werd vergund.

Zo lukte het om materiële privileges in stand te houden, maar begon ook een isolement dat ongelukkig maakte. De koning kwam steeds meer alleen te staan. Terwijl vroeger iederéén min of meer vastzat aan zijn afkomst, zijn religie en zijn professionele roeping, werd de koning daarin vanaf de 20ste eeuw steeds eenzamer. Burgers bevrijdden zich vanaf de jaren vijftig van alles dat hen hinderde. De koning intussen werd steeds strakker aangelijnd. De adel, eeuwenlange lotgenoot, koos eieren voor zijn geld.

Opgesloten in zijn unieke klasse en onder de knoet van de ministeriële verantwoordelijkheid, begon de koning de burgers te benijden. Hij wilde ook vrij zijn. Hij probeerde zo gewoon mogelijk te worden, ging dansen met hockeymeisjes en wonen in een Leids studentenhuis. Hij dreigde: als ik niet mag trouwen met wie ik wil, word ik geen koning.

Maar de randvoorwaarden van zijn bestaan bleken onverbiddelijk te zijn. Talent dat niet het koningschap betreft, kan hij niet botvieren, eigen opvattingen moet hij onderdrukken en voor liefde heeft hij toestemming van de Tweede Kamer nodig. Kinderen móét hij krijgen, en wel binnen een huwelijk met iemand van de andere sekse. Geslachtsverandering − nu zo actueel − is erf-technisch gecompliceerd. De koning is de enige in Europa die zich niet openlijk voorstander kan tonen van kansengelijkheid. Aan het maken van onderscheid op grond van geboorte dankt hij immers zelf zijn bestaan.

Dagelijks keert de wereld zich twitterend, facebookend en instagrammend binnenste buiten, maar met ‘nooit meer Holocaust’ zijn de uitdrukkingsmogelijkheden van de koning zo ongeveer bereikt.

Willem-Alexander wil zijn dochters een zo vrij mogelijk leven laten leiden. Prinses Amalia schreef met een ‘goede vriend’, Brent Meelhuysen, afgelopen Kerst een musical, zo las ik, die in het openbaar is opgevoerd. Maar toen burgers daarvan op tv een foto toonden, kregen ze straf.

Onder het motto ‘I don’t do fashion, I am fashion’ begon prinses Alexia twee jaar geleden een openbare Instagrampagina. Maar zij is daarmee weer gestopt.

Ik vraag me af wat er gebeurt als de ambitie voor iets anders dan het erfelijke koningschap doorzet. En mag Amalia in haar tussenjaar door Azië trekken met Brent Meelhuysen?

Het koningsdrama gaat niet meer over de ruimte die de burgers van de koning willen. In het nieuwste seizoen zijn de rollen omgedraaid: de koning wil nu de ruimte van de burgers. Maar in plaats van met velen, is hij alleen, en in plaats van vastbesloten, is hij vertwijfeld. Vóór hem ziet hij prins Harry, de ‘hertog van Sussex’ te Canada, achter hem de gouden kooi. Een middenweg is er niet.

De burger, gefascineerd door het schouwspel, wil de ‘onlogica’ van het niemandsland graag behouden. Maar de kans dat de koningen het daar deze eeuw uit houden, acht ik klein.

Daniela Hooghiemstra is journalist en historicus.

Meer over