Opinie

Het is tijd voor een Nederlandse 'Independence Day'

Revoluties snijden diep in de ziel van het individu, en hun uitkomsten kunnen desastreus zijn.

Figuranten spelen de Slag om Groenlo na. Het Beleg had plaats in 1627 tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648). Beeld anp
Figuranten spelen de Slag om Groenlo na. Het Beleg had plaats in 1627 tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648).Beeld anp

'Dus jullie willen een revolutie', is de titel van de lezing van Russell Shorto. Welnu, ik in ieder geval niet. Ik wil geen revolutie. En met mij ook niet de overweldigende meerderheid van mijn voormalige landgenoten, de Tsjechen. In mijn leven heb ik maar liefst drie revoluties meegemaakt en op een vierde zit ik niet te wachten. Te meer, daar de derde revolutie, de Fluwelen Revolutie van 1989, naar volle tevredenheid verliep. Zij maakte een einde aan het communistische regime en ik - inmiddels een Nederlander - mocht na ruim twee decennia politieke ballingschap voor de eerste keer terug naar Praag.

Ik ben als student na het neerslaan van de Praagse Lente in 1968 met een tas vol boeken en wat ondergoed naar Nederland gevlucht. De Nederlanders hebben mij met open armen ontvangen. Zij hebben mij laten zien hoe humaan, gastvrij en hulpvaardig zij kunnen zijn wanneer een vreemdeling in nood verkeert. Ik ben hen hiervoor zeer dankbaar.

'Dus jullie willen een revolutie'

Onder de titel ‘Dus jullie willen een revolutie' hield de Amerikaanse historicus Russell Shorto vrijdag de 33ste Van der Leeuwlezing. lees hier een ingekorte versie van zijn lezing terug.

Historische revoluties

Revoluties snijden diep in de ziel van het individu, zij beïnvloeden diepgaand de gang van zaken in een samenleving en hun uitkomsten kunnen desastreus zijn. Denk aan de Grote Socialistische Oktober Revolutie in Rusland in 1917. Deze ontaardde in een misdadige totalitaire dictatuur, die na de Tweede Wereldoorlog met Sovjetbajonetten in grote delen van Midden- en Oost-Europa werd gevestigd. Deze revolutie was een historische ramp, waarvan Rusland tot op heden de lasten draagt.

Toch zongen de Nederlandse communisten na de overwinning van de Russische bolsjewieken uit volle borst 'Er breekt een nieuwe wereld aan, want Lenin is ons voorgegaan' en bleef schrijver Harry Mulisch zijn hele leven lang een bewonderaar van de Cubaanse revolutie en van de communistische dictator Fidel Castro.

De revolutie in Tsjechoslowakije in 1948 duurde maar kort. Eigenlijk was ze niets meer dan een ordinaire staatsgreep. Eerst wilden de Tsjechoslowaakse communisten de macht grijpen via de eerstvolgende democratische verkiezingen. Toen echter bleek dat zij in deze verkiezingen nooit de meerderheid zouden behalen, veranderden zij op instigatie van Sovjetleider Stalin van strategie. Ze stuurden hun bewapende eenheden, de Volksmilities, de straten op. Die zetten de zieke democratische president onder druk door te dreigen met bloedvergieten, mocht hij zich tegen de vorming van een communistische regering blijven verzetten. Op 25 februari stemde de gechanteerde president toe in deze eisen en belandde het ooit democratische Tsjechoslowakije achter het IJzeren Gordijn.

Vergissingen

Er is met staatsgrepen iets merkwaardigs aan de hand. Hun uitvoerders mijden deze term als de duivel het kruis. Er is mij geen voorbeeld bekend dat de putschleiders na een succesvolle machtsovername het volk op de pleinen laten scanderen 'Lang leve onze succesvolle staatsgreep'. Bij de Tsjechoslowaakse communisten heette de putsch 'Februari Revolutie'. Waarom deze onwil bij de putschbazen om het beestje bij de juiste naam te noemen? Omdat ze willen laten geloven hogere algemene belangen te dienen. Zij handelen in het belang van hun volk. 'Revolutie' suggereert de actieve deelname van de massa's.

Voor een revolutie zijn altijd genoeg leiders beschikbaar, maar met de beschikbaarheid van het volk ligt het anders. Zo vond de oproep van Pieter Jelle Troelstra tot de socialistische revolutie in november 1918 geen weerklank. Nederlanders hadden geen boodschap aan een revolutie. Troelstra zag al gauw zijn verkeerde inschatting van de revolutionaire bereidheid van het Nederlandse volk in en sindsdien spreken wij van de 'vergissing van Troelstra'.

Zeven decennia later kunnen wij spreken van de 'vergissing van Gorbatsjov'. Nadat Gorbatsjov in 1985 in de Sovjetunie aan de macht was gekomen, introduceerde hij een reeks hervormingen van bovenaf, bekend als perestrojka en glasnost. Anders dan hij hoopte, kwam het Russische volk - eerst eeuwenlang door de tsaren en de Russisch-Orthodoxe kerk overheerst en vervolgens door de communistische dictatuur murw geslagen - niet in beweging. Wel in beweging kwamen de niet-Russische volkeren: de Balten, Oekraïners, Georgiërs grepen hun kansen met als resultaat dat de Sovjetunie in 1991 uiteenviel.

Succes niet gegarandeerd

Maar zelfs wanneer het volk wel pal achter zijn hervormingsgezinde leider staat, is een succesvol verloop van een revolutie niet gegarandeerd. Dit laat het trieste voorbeeld van Alexander Dubcek in Tsjechoslowakije zien. Ook partijleider Dubcek zette in 1968 hervormingen in gang. Hij had een 'socialisme met een menselijk gezicht' voor ogen. Na twintig jaar communistische dictatuur kende het enthousiasme van de Tsjechoslowaakse bevolking geen grenzen. Zij steunde de hervormingen krachtig en eiste nog meer vrijheid, nog meer democratie. Tot de Sovjet-Unie in augustus 1968 militair ingreep. Dubcek en andere leiders werden vervangen door politici die de eisen van het Kremlin - het volledig terugdraaien van de hervormingen - zonder slag of stoot inwilligden. De Tsjechoslowaakse bevolking was een bittere ervaring rijker.

U kent de uitspraak van Jacques Mallet du Pan, die eind 18de eeuw in Frankrijk de guillotine aan het werk zag en zei dat 'de revolutie haar eigen kinderen opeet'. Daar tegenover wil ik de 'wet van Renner' formuleren: 'Revoluties die van meet af aan het respect voor de individuele vrijheid van de mens hoog in het vaandel voeren en zich bovendien blootstellen aan democratische controle, dienen als geslaagde revoluties te worden beschouwd. Daarentegen zijn revoluties die individuele vrijheden elimineren, democratische controle verachten en vrij baan aan despotisme geven, gedoemd te mislukken.'

De Amerikaanse Vrijheidsoorlog met de nadrukkelijke verwijzing naar de onvervreemdbare mensenrechten in de Onafhankelijkheidsverklaring van 4 juli 1776, stond aan de wieg van de Amerikaanse democratie. Het boven alles verheffen van bolsjewistisch collectivisme in de Russische revolutie van 1917 opende de weg naar het sovjetdespotisme. Het verschil heden ten dage tussen de democratische samenleving van de VS en het autoritaire Rusland, is terug te voeren op de tegengestelde revolutionaire concepten van de Amerikaan George Washington en de Rus Vladimir Lenin.

Rest nog één revolutie, en niet de minste: de Fluwelen Revolutie, waarin de toneelschrijver Václav Havel een prominente rol speelde. Havel was een van de oprichters van de Tsjechoslowaakse mensenrechtenbeweging Charta 77. Hij bleef zich tegen de communistische onderdrukking verzetten door misstanden openlijk aan de kaak te stellen. Dit kostte hem ruim vijf jaar gevangenschap, maar leidde ook tot grote bekendheid, zowel in eigen land als in het Westen. Havel werd de onbetwiste leider van de revolutie, niet omdat hij dit ambieerde, maar omdat hij twintig jaar lang de centrale figuur in de oppositie tegen het communistische regime was.

Lering

De Tsjechoslowaakse revolutie van november 1989 droeg een vreedzaam karakter. Maar 'vreedzaam' is een relatief begrip. Bij de eerste protest-demonstratie van de studenten op 17 november greep de oproerpolitie hard in. Kennelijk tellen voor de statistieken van een revolutie niet de bloedneuzen, de uitgeslagen tanden, de gebroken ribben en de beschadigde nieren. Slechts de doden tellen en die waren er toen niet. Vandaar de benaming 'Fluwelen Revolutie'.

De revolutie in Praag kwam onverwacht. Niemand heeft deze ingrijpende gebeurtenissen voorzien. In december 1989 werd Havel gekozen tot president. Als het aan hemzelf had gelegen? Dan was hij net zo graag, misschien zelfs liever, zijn absurdistische toneelstukken blijven schrijven.

Welke lering kunnen wij uit het betoog van Russel Shorto trekken? Ooit fungeerden de Nederlanders als voorbeeld voor de VS in hun Onafhankelijkheidsoorlog. Laten wij thans de VS tot voorbeeld nemen door ook in ons land een nationale feestdag in te voeren die verband houdt met onze revolutie, de Tachtigjarige Oorlog. Of met de leider van de Opstand, Willem van Oranje. Wij zijn het aan hem en aan al die anderen die toen voor onze onafhankelijkheid vochten en ten slotte aan ons zelf, verplicht. In het jaar 2018 zal het 450 jaar geleden zijn dat in Nederland de Opstand uitbrak. Dit is een geschikt moment om onze Nederlandse Independence Day in het leven te roepen.

Meer over