Opinie

Het Duitsland-panel: een burgerraad in Duitsland gaat adviseren over klimaat. Revolutionair of elitair?

In Duitsland adviseren burgers over het klimaat. Revolutionair, of wordt besluitvorming enkel verplaatst naar ongekozen en niet-verantwoordelijke gremia? Het Duitsland-panel van de Volkskrant licht toe.

Het gebouw van de Bondsdag, het Duitse parlement, in Berlijn.   Beeld EPA
Het gebouw van de Bondsdag, het Duitse parlement, in Berlijn.Beeld EPA

Eerder dit jaar stelde een adviescommissie onder leiding van voormalig ombudsman Alex Brenninkmeijer dat een burgerforum een waardevolle bijdrage zou kunnen leveren aan de Nederlandse democratie en aan het klimaatbeleid. In Duitsland buigen sinds kort 160 Duitsers van allerlei leeftijden en sociale/etnische achtergronden zich in de Bürgerrat Klima al over de opwarming van de aarde en klimaatverandering. Hoe bijzonder is deze Duitse omarming van burgerparticipatie? Zeker in Duitsland, waar de politiek historisch gezien bekend staat om z’n ‘angst voor het volk’?

Georgi Verbeeck (hoogleraar Duitse geschiedenis, verbonden aan de Universiteit Maastricht en de KU Leuven)

‘Duitsland mag dan wel briljante geesten hebben opgeleverd die interessante theoretische blauwdrukken over ‘deliberatieve democratie’ hebben geschreven, denk bijvoorbeeld aan Jürgen Habermas, maar in de praktische omzetting ervan loopt het zeker niet voorop. Er bestaat over het algemeen een zekere argwaan tegenover radicale experimenten. De politieke structuren en de democratie worden niet zomaar in vraag gesteld.

‘Daartegenover staat dan weer dat Duitsland een betrekkelijk jonge en levensvatbare democratie is, in feite pas sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog. En velen vinden dat die goed functioneert, ook in een snel veranderende wereld. Duitsland is in zijn democratische vernieuwing veel verder gegaan dan oudere, gevestigde democratieën, Nederland inbegrepen, en heeft oude tradities en instellingen overboord gegooid. Op het vlak van lokale en regionale democratie, maar ook wat grondrechten betreft, is Duitsland veel verder dan andere landen.’

Hanco Jürgens (historicus verbonden aan het Duitsland Instituut Amsterdam)

‘In Duitsland wordt veel belang gehecht aan de mening van de burger. ‘Mehr Demokratie wagen’ was al de leus van Willy Brandt eind jaren ‘60. Daarbij passen burgerinitiatieven, democratiedagen, jeugd-politiekdagen en jeugdparlementen. Daarbij past ook veel aandacht (en geld) voor politieke Bildung, het maatschappelijk bewust maken van burgers via onderwijspakketten, voorlichtingsmateriaal en lezingen. Iedere week worden burgers gepeild over hun vertrouwen in partijen en in afzonderlijke politici. Over de uitslagen hiervan wordt uitgebreid bericht in de media. Wie het niet eens is met maatregelen gaat de straat op.

‘In Berlijn is er bijna elke dag wel een demonstratie, vaak ook meerdere demo’s naast elkaar bij de Brandenburger Tor. Bovendien kunnen burgers klagen bij het Constitutionele Hof, zoals recent met succes is gedaan bij de klimaatwet. Opvallend bij deze uitspraak was hoe jong de klagers waren. Luisa Neubauer van Fridays for Future is 25. Jongeren hebben zo een grote invloed op het beleid. Dat zie ik bij ons nog niet zo gauw gebeuren.’

Marja Verburg (redacteur van Duitslandweb, verbonden aan het Duitsland Instituut Amsterdam)

‘De Bürgerrat Klima is een opvallende vorm van burgerparticipatie, maar voor Duitsland is burgerinspraak niet nieuw. In de deelstaten hebben burgers inspraak via bindende referenda. Zo dwongen inwoners van Hamburg hun regering in 2013 de energienetwerken van Vattenfall terug te kopen. In Berlijn moest de privatisering van het waterleidingbedrijf worden teruggedraaid.

‘Het protest tegen spoorproject Stuttgart 21 in 2010 speelde hierin een belangrijke rol: woedende burgers bleken bereid zich te verzetten tegen een overheid die zich weinig van hen aantrok. ‘Wutbürger’ werd woord van het jaar.

‘Daarnaast kan iedere Duitse burger naar het Constitutioneel Hof stappen, dat wetgeving aan de grondwet toetst. De rechters in de rode toga’s verplichten de regering na klachten van burgers regelmatig beleid aan te passen: bijstandsuitkeringen te verhogen, de euthanasiewet te versoepelen, of, zoals eind april, het klimaatbeleid te verbeteren.

‘De bondsregering hoeft zich niet aan de adviezen van de Bürgerrat Klima te houden, maar doet dat waarschijnlijk wel. Zo liet bondskanselier Angela Merkel na de recente klimaatuitspraak van het Constitutioneel Hof zien dat kritiek van Duitse burgers haar wat kan schelen: binnen een week lag er een nieuw klimaatwetsvoorstel.’

Margriet Brandsma (oud-correspondent voor de NOS in Duitsland (2002-2011), schreef o.a. Het mirakel Merkel)

‘Het fenomeen van een burgerraad zoals nu voor het klimaat is niet bijzonder. Bijzonder wordt het natuurlijk pas als de politiek zich er iets van aantrekt. Nu al wapent de auto-industrie zich tegen onvermijdelijke conclusies in hun sector en geen lobby machtiger dan die van de auto’s, weten ook de nu zo populaire Groenen.

‘Hun kopstuk Winfried Kretschmann is recentelijk ook herkozen in de deelstaat Baden-Württemberg, omdat hij de autobranche zo goed gezind is. Kortom, de burgerraad is een charmant initiatief, maar voor het klimaat is het maar goed dat de rechter de Duitse regering al heeft gemaand ambitieuzere doelen te stellen. Daar moet de politiek wel naar luisteren.’

Willem Melching (historicus en Duitsland-deskundige aan de Universiteit van Amsterdam)

‘Net als in Nederland wordt het klimaatdebat zoveel mogelijk buiten de politieke arena gevoerd. Wat in Nederland de ‘klimaattafels’ heette, noemen ze in Duitsland de Bürgerrat Klima. Allebei met hetzelfde effect: het verplaatsen van besluitvorming naar niet-gekozen en dus per definitie niet-verantwoordelijke gremia.

‘Op het eerste gezicht zouden deze klimaatambities de Grünen kunnen helpen in de verkiezingscampagne. Want klimaatpolitiek is voor veel mensen een zorg. Maar tegelijkertijd hebben ze er niet heel veel geld voor over. Ze hebben namelijk ook nog andere zorgen zoals betaalbare woningen, pensioenen en migratie.

‘Vanwege de enorme kosten van het klimaatbeleid zouden deze overspannen klimaatambities zich bij de verkiezingen juist tegen de Grünen kunnen keren. Om over de CDU/CSU, de christendemocraten, die braaf achter de Groene Karavaan aan hobbelen, maar te zwijgen.’

Jacco Pekelder (historicus en Duitsland-deskundige aan de Universiteit Utrecht)

‘In de week waarin de Klimaat-Burgerraad begon, zette het Duitse Constitutioneel Hof het klimaat bovenaan de politieke agenda. In dit verkiezingsjaar lijkt dat een cadeautje aan de Grünen. Maar eigenlijk spint ook CDU/CSU-lijsttrekker Armin Laschet er garen bij. Rechtse CDU’ers die met het oog op de radicaalrechtse AfD een campagne rond migratie willen voeren, staan met de mond vol tanden. Want niemand kan nu nog bestrijden dat de verkiezingen van september over de vraag zullen gaan: wie is het beste in staat de transitie naar een klimaatvriendelijke economie te managen?

‘Zijn het de Grünen, met de meest radicale agenda, of de christendemocraten, met hun ongeëvenaarde bestuurlijke staat van dienst in de naoorlogse Bondsrepubliek? Laschet, de politicus van het midden, heeft een duidelijk verhaal: niet Annalena Baerbock, de lijsttrekker van de Grünen, maar ik zal de juiste afweging maken tussen groen en groei, tussen natuurbehoud en behoud van werkgelegenheid. In het land van ‘Keine Experimente’, de leus waarmee de CDU in 1957 de absolute meerderheid won, kan Laschets partij zomaar weer de grootste worden.’

Meer over