OpinieDuitsland-panel

Het Duitsland-panel: ‘De meeste Duitsers maken zich allang geen illusies meer over ‘de’ politiek’

Het Duitsland-panel van de Volkskrant over de toenemende onrust en ontevredenheid onder de Duitsers.

Armin Laschet, minister-president van de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen en lijsttrekker van de CDU/CSU, bezoekt samen met minister van Financiën en SPD-lijsttrekker Olaf Scholz de door overstromingen getroffen gemeente Stolberg, bij Aken. Beeld AFP
Armin Laschet, minister-president van de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen en lijsttrekker van de CDU/CSU, bezoekt samen met minister van Financiën en SPD-lijsttrekker Olaf Scholz de door overstromingen getroffen gemeente Stolberg, bij Aken.Beeld AFP

Het beeld is ontstaan dat er veel misloopt in de Duitse politiek. Neem de puinhoop bij het vaccineren, de chaos rond de coronabeperkingen, maar ook de falende rampenbestrijding bij de recente overstromingen. Radicale figuren en complotdenkers maken daar gretig gebruik van. In hoeverre zijn gewone Duitse burgers gevoelig voor deze populistische boodschappen? En gaan we dit onbehagen ook terugzien bij de Duitse verkiezingen eind volgende maand?

Georgi Verbeeck (hoogleraar Duitse geschiedenis, verbonden aan de Universiteit Maastricht en de KU Leuven)

‘Ook in Duitsland is sprake van toenemende onrust en ontevredenheid die ongetwijfeld politiek vertaald zullen worden. Maar het ligt voorlopig niet in de lijn der verwachting dat het tot een dijkbreuk zal komen die het systeem zelf uit zijn voegen zal doen barsten. Met nog een dikke maand te gaan voor de Bondsdagverkiezingen, geven de prognoses eerder een bescheiden voorsprong aan voor CDU/CSU, wat hen in de comfortabel positie plaatst te kunnen kiezen tussen één of twee coalitiepartners. Geen enkel realistisch scenario wijst op een mogelijke coalitie zonder de christendemocraten.

‘Wellicht zullen er nieuwe, nooit eerder uitgewerkte formules moeten worden bedacht. Of de rechts-nationalistische Alternative für Deutschland (AfD) een aanzienlijke groep van ontevreden burgers kan blijven aanspreken in kwesties die te maken hebben met migratie en integratie, maar ook met de coronacrisis? Zeer zeker. Maar voorlopig wijst weinig op een grote doorbraak, eerder op een status quo.’

Margriet Brandsma (oud-correspondent voor de NOS in Duitsland (2002-2011), schreef o.a. Het mirakel Merkel)

‘Neonazi’s duiken op in overstromingsgebieden om hulp te bieden (von Deutschen für Deutsche): altijd een fijne neus voor de proteststem. Demonstraties van Querdenkers, corona-ontkenners, trekken duizenden mensen. Vertaalt zich dat in toenemende steun voor de AfD? Volgens de peilingen niet. En partijen waar samenzweerders en complotdenkers zich in hebben verenigd, zullen de kiesdrempel niet halen, is de voorspelling.

‘Neemt niet weg dat er met onbegrip en ergernis wordt gekeken naar hoofdrolspelers die het populisme weerwoord zouden moeten bieden, juist nu in de verkiezingscampagne. Maar nee, Armin Laschet (CDU/CSU) en Annalena Baerbock (De Groenen), bang om (nog meer) fouten te maken, houden zich gedeisd. Het is een riskante surplace. Want dat het niet tot uiting komt in de cijfers, wil niet zeggen dat er geen onvrede is over coronamaatregelen en vaccinatiebeleid, over falende overheidsinstanties tijdens en na de overstromingen.

‘Het zou de tot nu toe matte Duitse verkiezingscampagne ten goede komen als Baerbock en vooral Laschet zich snel realiseren dat de peilingen er nogal eens naast hebben gezeten bij recente verkiezingen.’

Marja Verburg (redacteur van Duitslandweb, verbonden aan het Duitsland Instituut Amsterdam)

‘Een sterke polarisatie is al sinds de vluchtelingencrisis van 2015 in Duitsland zichtbaar: antidemocratische standpunten zijn bij kiezers in het politieke midden steeds normaler geworden en extreemrechts geweld is flink toegenomen. Door de coronapandemie is de verdeeldheid gegroeid.

‘Niet alle Querdenkers, Reichsbürger en AfD’ers zijn rechts-radicaal. Maar rechts-extremisten gebruiken ‘bezorgde burgers’ en andere ontevredenen voor hun plannen Duitsland te ontwrichten. Rechts-radicale terreurgroepen en eenlingen plegen al jaren aanslagen. Sinds de eenwording in 1990 zijn zeker 170 mensen door extreemrechts geweld gedood.

‘Rechts-extremisten blijken bovendien actief in het Duitse leger, de politie en de veiligheidsdiensten. Het probleem staat hoog op de agenda, maar blijkt moeilijk te bestrijden. Maar het is goed daarbij op te merken dat de afschuw over het huidige rechts-radicale geweld en de ontwrichting van de samenleving bij de overgrote meerderheid van de Duitsers groot is, net als de bereidheid zich daartegen te engageren.’

Willem Melching (historicus en Duitsland-deskundige aan de Universiteit van Amsterdam)

‘Heinrich Himmler kweekte Bio Gemüse. Adolf Hitler was overtuigd vegetariër en een groot dierenbeschermer. De Duitse hang naar natuurgeneeskunde en zorg voor het milieu heeft dus al een lange traditie. Omdat ze het beste met de wereld voorhebben, willen deze natuurvrienden nog wel eens radicaliseren, zowel naar links als naar rechts. Links is voornamelijk bij de Grünen terechtgekomen, rechts bij groepen zoals de Reichsbürger.

‘De hang naar natuurlijkheid uit zich onder meer in een volstrekt irrationeel wantrouwen in vaccinaties. Welgestelde Groenen laten hun kinderen niet inenten tegen kinderziekten. Mazelenepidemieën in de betere buurten van Berlijn zijn het resultaat.

‘De rechtsradicale Reichsbürger keren zich tegen vaccinaties om hun afkeer van de staat te dramatiseren. Zij gebruiken de gezondheidszorg om zichzelf een podium te verschaffen en de democratie te ondermijnen.

‘Het falen van de overheid bij de recente overstromingen helpt ook niet om dit vertrouwen te herstellen. Overigens gaat ook Duitsland de groepsimmuniteit halen. Ruim 80 procent wil zich laten inenten. Hubert Aiwanger, de mallotige minister uit München die vaccinatie weigert, is gelukkig nog steeds een uitzondering.’

Jacco Pekelder (historicus en Duitsland-deskundige aan de Universiteit Utrecht)

‘Uiteindelijk zal de watersnoodramp in het midwesten van Duitsland de politieke stemming niet echt doen omslaan. De meeste Duitsers maken zich allang geen illusies meer over ‘de’ politiek, waardoor ze niet meteen neigen tot een proteststem op extremen. Ook maken velen zich tegenwoordig zorgen over de antidemocratische houding van populistisch rechts. Zij zien met lede ogen aan dat de AfD de deur wagenwijd open heeft gezet naar rechts-extremisten, racisten en virusontkenners.

‘Het is dan ook vooral Olaf Scholz, de lijsttrekker van de sociaaldemocratische SPD, die profiteert van Laschets matige optreden als crisismanager. Als minister van Financiën kan hij zich als redder in de nood voordoen. Gevraagd naar hun favoriet voor het kanselierschap, geven Duitse kiezers in de peilingen nu hem de voorkeur, ver boven Laschet en Baerbock van de Groenen.’

Hanco Jürgens (historicus verbonden aan het Duitsland Instituut Amsterdam)

‘De watersnood was voor Laschet een flinke streep door de rekening. Toch denk ik dat hij genoeg tijd heeft om de schade te herstellen. Opvallend genoeg profiteren de flanken niet van alle turbulentie. Zowel de AfD als Die Linke weten vooralsnog niet te profiteren van alle bijzaken die deze verkiezingsstrijd domineren, zoals het plagiaat van Baerbock en het lachen van Laschet tijdens een persmoment in het rampgebied.

‘Daarnaast hebben de AfD en Die Linke moeite om een geloofwaardig antwoord te geven op de coronacrisis. Anders dan in 2018 is migratie geen belangrijk thema tijdens deze verkiezingsstrijd. Het gaat er nu om wie in het voetspoor van Merkel treedt, wie de beste crisismanager is en wie zekerheid biedt voor de toekomst.’

Meer over