OpinieDuitsland-panel

Het Duitsland-panel: ‘De Duitse kiezer heeft gekozen voor stabiliteit en krijgt vrijwel zeker verandering’

De SPD heeft de parlementsverkiezingen in Duitsland nipt gewonnen. Of lijsttrekker Olaf Scholz daarmee ook de nieuwe bondskanselier wordt, moet echter nog maar blijken. We gaan interessante tijden tegemoet, oordeelt het Duitsland-panel van de Volkskrant. En dat gaan we in Nederland ook merken.

Olaf Scholz en partijgenoten van de SPD vieren de overwinning bij de Duitse parlementsverkiezingen. Beeld Wolfgang Kumm/dpa
Olaf Scholz en partijgenoten van de SPD vieren de overwinning bij de Duitse parlementsverkiezingen.Beeld Wolfgang Kumm/dpa

Jacco Pekelder (hoogleraar Nederlandse geschiedenis aan de Universiteit Münster)

‘De winst van Olaf Scholz is alleen al goed omdat de Duitse bondskanselier daardoor – hoogstwaarschijnlijk – eindelijk weer eens van politieke kleur verandert. Uiteindelijk houdt geen democratie het eeuwig uit als één enkele partij een abonnement op het hoogste ambt lijkt te hebben. Het mag dan onduidelijk zijn waar de SPD precies voor staat, toch is het beter als CDU/CSU het stokje overdraagt na zestien jaar Angela Merkel.

‘Verder is het zeer geruststellend dat het centrum de druk aan de randen zo goed lijkt te hebben doorstaan. Al diegenen die vreesden dat de pandemie en de watersnood gefundenes Fressen voor de rechts-nationalistische Alternative für Deutschland zouden zijn, moeten nu toch erkennen dat een grote meerderheid van de Duitsers andermaal blijk heeft gegeven van gezond verstand. Hoe onaantrekkelijk de kanselierskandidaten van de SPD (Olaf Scholz) en CDU/CSU (Armin Laschet) ook waren, een stem op de AfD zou de problemen enkel groter maken, dat realiseerden de meeste Duitsers zich terdege.

‘Voor Nederland luidt deze uitslag een periode van lichte onzekerheid in. Net als Laschet heeft Scholz zijn roots in de grensstreek. Maar waar de eerste alsmaar naar Aken blijft terugkeren, lijkt de tweede van Osnabrück, net achter Twente, totaal losgezongen. Voor de grensregio met zijn specifieke belangen heeft Scholz waarschijnlijk dus minder over.

‘Wie in Den Haag zijn hoop stelt op een assertievere rol van Duitsland in het Europese veiligheidsbeleid, zal waarschijnlijk ook teleurgesteld worden. Vooral de SPD is daar een onzekere factor en het is te hopen dat Scholz de pacifistische fractievoorzitter Rolf Mützenich zal kunnen wegpromoveren naar een binnenlandse politieke post in zijn kabinet.’

Willem Melching (historicus en Duitsland-deskundige aan de Universiteit van Amsterdam)

‘Deze verkiezingen zijn in een aantal opzichten historisch. In de eerste plaats omdat met het slechtste resultaat voor de CDU sinds 1949 er een einde komt aan een tijdperk. Daarnaast zijn ze historisch omdat een tweepartijencoalitie niet mogelijk zal zijn en ze met zijn drietjes moeten regeren. Vanwege alle compromissen die dat met zich mee brengt, zal dat tot grote spanningen leiden. Zowel tussen de partijen als binnen de partijen, omdat de extreme vleugels een hekel hebben aan compromissen.

‘Er zijn maar liefst drie coalities mogelijk. De SPD kan met de Groenen en de liberale FDP gaan regeren, naar de partijkleuren noemen Duitsers dit een Ampel-Koalition, een stoplicht-coalitie. De tweede optie is CDU/CSU met de Groenen en de liberalen. Maar het is de vraag of de Groenen in zee willen met twee partijen die de hand op de knip houden. De derde optie is een voortzetting van de huidige coalitie CDU/CSU en SPD. Maar het is de vraag of de machtige linkervleugel van de SPD daarmee akkoord zal gaan. En evenmin zullen veel christendemocraten er trek in hebben om de juniorpartner te zijn. Op deze vernedering is nog lang niet iedereen geestelijk voorbereid.

‘Kortom: we gaan interessante tijden tegemoet. Duitsland staat een moeizame formatie te wachten en daarmee een lastige periode. En als Duitsland problemen heeft, dan heeft dat altijd zijn weerslag op Nederland. We zijn immers economisch en politiek heel nauw met elkaar verweven. Het wordt moeilijk, omdat de Groenen en de liberalen moeten samenwerken met een grote partij. De Groenen willen veel geld uitgeven en de liberalen juist veel minder.’

Marja Verburg (redacteur van Duitslandweb, verbonden aan het Duitsland Instituut Amsterdam)

‘Nu het ernaar uitziet dat de oppositiepartijen FDP en Groenen deel gaan uitmaken van een nieuwe regering, betekent de verkiezingsuitslag voor Duitsland vernieuwing - al zal dat op z’n Duits zijn, in kleine stapjes. Beide partijen hebben in hun campagnes ingezet op verandering en willen het klimaatbeleid en de achterstand in digitalisering aanpakken. Dat wordt nog moeilijk genoeg, want ze denken verschillend over hoe dat moet. Maar ze hebben de kiezers aangesproken die in groten getale verandering wilden, veel meer dan in 2017.

‘Hoewel CDU-voorzitter Laschet zondagavond zei een regering te willen vormen, is de kans klein dat hem dat lukt. De CDU/CSU heeft een historische nederlaag geleden en is intern verdeeld. Grote winnaar Scholz van de SPD heeft veel betere kaarten in handen.

‘In de Nederlands-Duitse relaties zal niet direct veel veranderen, ongeacht of Scholz of Laschet kanselier wordt. Wel is de verwachting dat een nieuwe Duitse regering, meer dan onder Merkel en anders dan Nederland voorstaat, zal inzetten op verdergaande samenwerking in Europa. Als het aan de Groenen ligt, betekent dat een verdergaande Europese integratie, maar dat zal de FDP waarschijnlijk afremmen.’

Margriet Brandsma (oud-correspondent voor de NOS in Duitsland (2002-2011), schreef o.a. Het mirakel Merkel)

‘De Duitse kiezer heeft gekozen voor stabiliteit en krijgt vrijwel zeker verandering. Stabiliteit: verreweg de meeste kiezers die de SPD hebben gekozen, deden dit omdat ze Olaf Scholz als kanselier willen, de man die zo z’n best heeft gedaan om op Angela Merkel te lijken. Verandering: de kans dat de SPD en CDU/CSU de samenwerking van de afgelopen acht jaar voortzetten, is nihil. Een van beide regeert verder met de Groenen en de liberale FDP is de verwachting.

‘De nieuwe kanselier kan internationaal voortbouwen op het door Merkel opgebouwde internationale prestige, maar dat betekent geen weiter so in Europa. Scholz bijvoorbeeld wil af van het vetorecht dat EU-lidstaten in de Europese buitenland- en veiligheidspolitiek hebben. Ook het zuinige EU-beleid waar Nederland zich altijd zo’n voorstander van heeft getoond, gaat onder kanselier Scholz op de schop. De SPD en ook de Groenen staan een gemeenschappelijk investeringsbeleid voor, gefinancierd door gezamenlijke schulden.

‘Maar de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat internationale politiek niet of nauwelijks een rol speelde in de campagne. Die maakte duidelijk dat de kanselier in het post-Merkel-tijdperk de handen vol zal hebben aan het aanpakken van problemen in eigen land.’

Hanco Jürgens (historicus verbonden aan het Duitsland Instituut Amsterdam)

‘Terwijl in de campagne de nadruk leek te liggen op een weiter so en op de vraag wie het beste in de schoenen van Merkel past, geloof ik dat een nieuw te formeren kabinet op verandering inzet. De FDP en de Groenen zijn de kingmakers: zij kunnen eisen stellen voor een nieuw te formeren kabinet. Daarbij moet wel gezegd worden dat niet alle veranderingen even gemakkelijk te realiseren zijn. Zo zet Merkel al verschillende kabinetten in op digitalisering en op het verkleinen van de kloof tussen stad en platteland. Tijdens de coronacrisis bleek echter dat het met de digitalisering op het platteland bedroevend was gesteld. Onderwijs op afstand was voor veel leerlingen onmogelijk.

‘Verandering is er ook in de Europapolitiek. Merkel had weinig op met visionaire gesprekken over de toekomst van Europa zolang de problemen van vandaag niet zijn opgelost. Een nieuwe kanselier zal meer dan Merkel openstaan voor fundamentele debatten over de toekomst van de EU. Den Haag zal zich moeten instellen op een levendig debat hierover. Ook van het Nederlandse kabinet in wording zijn dan heldere standpunten gevraagd.’

Georgi Verbeeck (hoogleraar Duitse geschiedenis, verbonden aan de Universiteit Maastricht en de KU Leuven)

‘De europeanisering van het partijpolitieke landschap in Duitsland is nu definitief een feit. Zoals elders in Europa, neemt ook in de Bondsrepubliek de politieke verbrokkeling en de onvoorspelbaarheid toe. Er zijn geen grote volkspartijen meer, vele middelgrote partijen zijn ervoor in de plaats gekomen. Niet de winnaars, maar de juniorpartners in de toekomstige coalitie zullen waarschijnlijk bepalen wie de toekomstige bondskanselier wordt. Stabiliteit was een toverwoord in de naoorlogse Bondsrepubliek en een levensverzekering voor de democratie. Voor het buitenland was het een garantie voor de betrouwbaarheid van Duitsland als partner.

‘Toch zijn er ook signalen die minder pessimistisch stemmen. Op het niveau van de deelstaten heeft Duitsland al veel langer ervaringen met bonte, vaak onverwachte coalities. En nu lijkt iedereen zich, noodgedwongen, voor te bereiden op een driekleurige coalitie. Bijna iedereen neemt het nieuwe toverwoord Zukunftskoalition in de mond, daarmee optimisme uitstralend en de noodzaak van veranderingen onderstrepend. Meer aandacht voor groene thema’s maar ook voor technologische renovatie lijkt daarbij het smeermiddel. Voor Europa wordt het uitkijken door welke politieke kleur centrale ministeries (Financiën, Economie maar ook bijvoorbeeld Klimaat en Milieu) bezet zullen worden.’

Meer over