Opinie

'Het Amerikaanse gezag verdwijnt door gebrek aan empathie'

De Amerikaanse houding ten opzichte van de verbranding van Korans en het betichten van Nederland van het structureel toepassen van euthanasie op bejaarden, laat zien dat VS geen inlevingsvermogen meer hebben. 'Dit beïnvloedt hun machtspositie in de wereld negatief', schrijft Rochus van der Weg, voormalig ExxonMobil executive.

Rick Santorum. Beeld afp
Rick Santorum.Beeld afp

Twee gebeurtenissen van de afgelopen week hebben de aandacht getrokken, in de eerste plaats de Koranverbranding in Afghanistan en de heftige reacties daarop. De tweede gebeurtenis die de aandacht vooral in Nederland heeft getrokken is de opmerking van de Republikeinse presidentskandidaat Rick Santorum in de Verenigde Staten 'dat je als oudere in Nederland je leven niet zeker bent'. De Volkskrant concludeert bij de laatste gebeurtenis dat Europa er kennelijk niet meer toe doet. Mijn analyse van beide gebeurtenissen is wellicht verstrekkender. We hebben te maken met een mondiaal dominante natie die zijn empathie aan het verliezen is of misschien wel al volledig verloren heeft.

Empathie is de eigenschap, die het vermogen omvat zich in anderen, in te leven. Deze eigenschap wordt vooral geassocieerd met personen en minder met organisaties. Voorwaarden voor empathisch gedrag zijn het observeren van de omgeving en het bewust zijn van het effect van handelingen en beslissingen op die omgeving.

Topmanagers die niet empathisch zijn, vertonen na verloop van tijd vaak 'Zonnekoning'-gedrag, verliezen aandacht en interesse voor hun omgeving, gaan leven in hun eigen wereld en raken zeer gericht op machtsbehoud. Dit leidt in de eerste instantie tot verlies van gezag en uiteindelijk niet zelden tot verlies van positie en macht. In Nederlandse ondernemingen en ook in publieke organisaties zijn vele voorbeelden van eens vooraanstaande topmanagers, die zo zijn gestruikeld.

Als we de ontwikkeling van de Verenigde Staten bekijken in de periode vanaf de Tweede Wereldoorlog dan zien we een verschuiving van empathie naar macht. Na deze oorlog was er alom grote waardering voor de VS. Europa was bevrijd van de Duitsers, de VS had zich het lot van Europa aangetrokken en zich zware offers getroost. Dat geopolitieke overwegingen ook een rol hebben gespeeld, is begrijpelijk, maar er heerste toch grote en terechte dankbaarheid in Europa.

Machtspolitiek
In de decennia die volgden verdween het Britse imperium als machtsfactor en ontstond de bipolaire dominantie VS versus de USSR. In het midden van de jaren zestig ontwikkelde zich de oorlog in Vietnam. Het lot van de Vietnamezen en hun nationalistische wensen speelde in deze oorlog een ondergeschikte rol. Leidend was de 'Containment Doctrine' van de Amerikaanse diplomaat George Kennan, die beoogde om de communistische expansie te voorkomen. Deze oorlog is vooral het resultaat geweest van machtspolitiek, met nauwelijks oog voor lokale belangen in de Indo-China regio.

In de drie decennia na beëindiging van de Vietnamese oorlog in 1973 is de macht en dominantie van de VS alleen maar toegenomen, versterkt door het uiteenvallen van de USSR in 1989 en de succesvol verlopen eerste Golfoorlog in 1990/1991. In het begin van de 21ste eeuw waren de VS op het toppunt van hun macht, raakten meer en meer in hun eigen wereld en gingen 'Zonnekoning'-gedrag vertonen.
De dramatische aanslagen van 9/11 vormden de rechtvaardiging om oorlogen te starten. Het raadplegen van traditionele bondgenoten speelde geen rol van betekenis meer in het besluitvormingsproces.

Het ontbreken van een volkenrechtelijk mandaat vormde geen obstakel meer voor de inval in Irak in 2003. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken in de regering Bush jr. Condoleezza Rice zegt dan ook ter onderstreping van dit egocentrisme in het in gezaghebbende maandblad Foreign Affairs van juli 2008: 'An international order that reflects our values is the best guarantee of our national interest.' Deze 'values' zijn overigens geen belemmering gebleken bij het terzijde schuiven van universele rechten. Gevangen genomen terroristen en terreurverdachten worden zonder enige vorm van proces ter plekke geliquideerd en in het beste geval opgesloten in Guantanamo Bay.

Desinteresse
Kenmerkend voor bovengenoemd gedrag is de desinteresse voor het effect op de wereldopinie. De vaak ingehouden reacties op dit gedrag in de wereld zijn geen blijk van instemming maar komen voort uit onvermogen of onwil om afkeuring vorm te geven. De VS hebben hun empathisch vermogen tot mijn spijt grotendeels verloren. Met deze houding is de verbranding van Korans en het betichten van Nederland van het structureel toepassen van euthanasie op bejaarden heel goed te plaatsen. Er is sprake van een volstrekte onwil om zich in te leven in de effecten van deze acties op de wereld van de betrokkenen.

Een speculatie of dit 'Zonnekoning'-gedrag, een voorbode is voor een verdwijnen op korte termijn van de mondiale dominantie van de VS, is niet aan mij. Het is wel zonneklaar dat het gezag van de VS verdwijnt en dat dit - naar analogie met non-empathische topmanagers - hun machtspositie in de wereld onvermijdelijk sterk negatief beïnvloedt.

Rochus van der Weg is voormalig ExxonMobil executive en head hunter. Hij verricht nu management assessments.

Meer over