Geniale vondst van Joodse regisseur: Wagner voor de rechter

Nell Westerlaken
Een opera tijdens het Bayreuther Festspiele in 2016 Beeld epa
Een opera tijdens het Bayreuther Festspiele in 2016Beeld epa

Het was opvallend stil deze zomer in het noordoosten van Beieren. Zelden gaat een jaar voorbij of kabaal bereikt de muziekwereld vanuit Wagnerstad Bayreuth. Het zomerfestival waar uitsluitend werk van Richard Wagner wordt opgevoerd, is bekender om zijn schandalen dan om zijn artistieke wapenfeiten. Nu eens vertrekt een musicus met slaande deuren, dan weer duikt een historicus op die de racistische ideeën van de componist fijntjes in een nieuw daglicht stelt. Wagners controversiële gedachtengoed zal tot aan de godenschemering blijven kleven aan zijn muziek. Voor niet-ingewijden: godenschemering is Wagneriaans voor het einde der tijden.

Maar de 106de editie van de Bayreuther Festspiele verliep deze zomer schadevrij. De rassenkwestie kwam weliswaar aan de orde, het echte schandaal over het verdorven gedachtengoed lag dit keer ver buiten het concertpodium. In het Festspielhaus, een muziektheater dat Wagner exclusief voor zijn eigen werk liet bouwen, ging de aandacht onverdeeld naar een nieuwe regie. De Australische regisseur Barrie Kosky - een 'homofiele, Joodse kangoeroe' in zijn eigen woorden - beet zich vast in Die Meistersinger von Nürnberg uit 1860, Wagners meest omstreden opera. Kosky staat bekend om zijn gewaagde ensceneringen, een reden waarom hij weing voet aan de grond kreeg in het conservatieve Amerika. Wagner verheft de stad Neurenberg in dit werk tot centrum van Duitse cultuur. Hij was van mening dat Joden die Duitse cultuur ondermijnden. Geen wonder dat Die Meistersinger liefdevol werd omarmd door de nazi's. De officiële geboorte van het Derde Rijk in 1933 werd muzikaal omlijst met dit werk. Leni Riefenstahl gebruikte de muziek in haar propagandafilms.

Naast dit Festspielhaus heeft het stadje nog een Wagnergebouw. De componist liet er een pompeuze villa verrijzen, tegenwoordig een museum: Haus Wahnfried. En met dit gebouw ging regisseur Kosky geniaal op de loop. Voor de eerste acte van Die Meistersinger liet hij het interieur ervan nabouwen op het podium. De hoofdpersoon van de opera kneedde hij om tot Wagner zelf. Zoals met alles rondom Richard Wagner is het verhaal ingewikkeld, maar kort samengevat: Kosky sleept in zijn enscenering Richard Wagner voor het gerecht. Hij situeert de derde acte van de opera namelijk in Neurenberg. Niet in het oer-Duitse stadje dat Wagner zelf in gedachten had voor zijn Meistersinger, maar in de rechtszaal waar de Processen van Neurenberg werden gevoerd tegen nazimisdadigers. Aldus voegt Kosky, de allereerste Joodse regisseur op de Bayreuther Festspiele, een nieuw hoofdstuk toe aan de discussie over de inhoud van Wagners werk. Met zijn enscenering haakt hij aan bij het diepgravende zelfonderzoek van Duitsland naar de rotte plekken uit het verleden - een onderzoek dat inmiddels zo vanzelfsprekend is dat het in Duitsland nauwelijks nieuws is.

Terwijl de Festspiele in volle gang waren, marcheerden neonazi's door het Amerikaanse Charlottesville. 'Jews will not replace us', riepen ze. Angela Merkel was snel en scherp in haar veroordeling. Van hun eigen president kregen de demonstranten aanvankelijk alle ruimte. Het is hoog tijd dat de Metropolitan Opera in New York eens serieus gaat praten met regisseur Barrie Kosky.

Meer over