Opinie

Geef het land niet in handen van één Plato die zijn eigen staat mag realiseren

Scholieren en studenten vragen op het Plein aandacht voor de heropening van de scholen.  Beeld ANP
Scholieren en studenten vragen op het Plein aandacht voor de heropening van de scholen.Beeld ANP

In het eerste essay van de nieuwe Denker des Vaderlands, van wie de identiteit vooralsnog geheim is, roept hij of zij filosofen op te waken voor ‘activistisch engagement’. De de aankomende Denker wijst daarbij specifiek naar Marli Huijer, Denker des Vaderlands van 2015 tot 2017. Huijer trad afgelopen jaar naar voren als uitgesproken criticaster van de Nederlandse corona-aanpak – tot ongenoegen van haar jongste opvolger, zo blijkt.

De nieuwe Denker legt de taak van de filosofie uit aan de hand van het aforisme ‘ken uzelf’. De filosoof, zo is de gedachte, houdt de eigen tijd een spiegel voor die mensen ertoe dwingt kritisch naar zichzelf te kijken. Een mooie taakomschrijving. Het idee dat denkers als Huijer hun boekje te buiten gaan wanneer ze hun filosofische bespiegelingen omzetten in concrete kritiekpunten en aanbevelingen, lijkt mij echter onjuist.

Spiegel

Om te snappen waar de fout zit, moeten we ons afvragen: waartoe kijken we in de spiegel? Niet alleen omdat we willen weten hoe we eruit zien, ook omdat we willen weten wat er beter kan. Het ‘ken uzelf’ staat dus in ieder geval deels ten dienste van de beantwoording van de vraag: ‘hoe te leven?’ De mensheid grijpt naar de filosofie en Nederland naar de Denker des Vaderlands, niet alleen om te beschouwen wat we nu helemaal aan het doen zijn, juist ook om erachter te komen wat we eigenlijk zouden moeten doen.

De nieuwe Denker des Vaderlands lijkt zich zorgen te maken over filosofen die deze vraag met al te veel gretigheid en precisie willen beantwoorden. Ik maak me juist zorgen over een filosofie die al te bescheiden is; die wel de stap terug durft te zetten om te kijken waar we mee bezig zijn, maar niet de stap vooruit om aan te wijzen waar we naartoe zouden moeten. Gevaarlijker dan filosofisch activisme is een filosofie die op het moment dat het erop aankomt – en de coronacrisis is bij uitstek zo’n moment – de handen in de lucht gooit en roept: ‘vraag het niet aan mij!’

Het gevaar van zulke terughoudendheid zien we bijvoorbeeld in die andere grote crisis waarmee we worden geconfronteerd: de klimaatcrisis. Al duizenden jaren lang wijzen filosofen erop dat onbegrensde bevrediging van verlangens niet goed is voor de mens. Sinds een paar decennia of langer leven we echter in een wereld waarin we juist worden aangespoord ons totaal over te geven aan onze hebzucht, onder het voorwendsel dat van meer productie, meer consumptie, uiteindelijk iedereen beter wordt. Het resultaat: een klein deel van de wereldbevolking leeft in weelde, een groter deel in armoede, het leeuwendeel in disharmonie met de aarde, die uitgeput en oververhit achterblijft. Hadden de filosofen maar harder geschreeuwd.

Voorgrond

De klimaatcasus laat zien dat, waar filosofen ervoor terugdeinzen op de voorgrond te treden in de discussie over hoe we zouden moeten leven, er genoeg anderen in de rij staan die hun antwoord maar wat graag dicteren. Zoals politici die alles en iedereen in dienst stellen van economische groei; grote bedrijven die ons aansporen meer te consumeren; de Kardashians die ons aanpraten te streven naar uiterlijke perfectie. Ook wanneer filosofen zwijgen, gaat het leven door en worden er belangrijke beslissingen genomen die onze toekomst vormen.

Dat geldt voor de coronacasus net zo goed. In het publieke debat en in de politieke besluitvorming was het perspectief van de virologen het afgelopen jaar dominant: zij wezen erop hoe gevaarlijk het virus is en hoe belangrijk het beperken van contacten. Het valt te prijzen dat Huijer – juist in het heetst van de strijd – tegenover dat perspectief een verhaal durfde te plaatsen over de offers van jongeren en de grenzen van onze wens om langer te leven, en daarbij niet terugschrok voor het bekritiseren van bestaande maatregelen en het aanbevelen van alternatieven. Want de trein raast voort: hoe de wereld morgen eruit komt te zien, wordt vandaag besloten.

Uiteraard staat het andere filosofen vrij het verhaal van Huijer te beantwoorden met andere bespiegelingen en aanbevelingen. Ook filosofen verschillen met elkaar van mening. We moeten het land dan ook niet in handen geven van één ‘filosoof-koning’, die, naar het idee van Plato, een perfecte staat mag realiseren. Maar laten we wel luisteren naar een diverse groep ‘filosoof-activisten’, die na het moment van reflectie in de spiegel ook raad durven geven over hoe te leven.

Josette Daemen is promovendus politieke filosofie aan de Universiteit Leiden.

Meer over