Gasruzie wekt in het oosten spoken uit het verleden

Hoe raken de oostelijke EU-landen minder afhankelijk van gas uit Rusland via Oekraïne?
De commentaren in Oost-Europese kranten ademen de vrees voor Moskou.

Waar: eurotopics.net

Wordt de gasruzie tussen Rusland en Oekraïne in de westelijke EU-landen vooral als irritant gezien, in de oostelijke woelt de haperende gastoevoer veel verwarrende en heftige emoties los. In Oost-Europese krantencommentaren duiken herinneringen uit hun geschiedenis als satellietstaten van Moskou op. Er klinkt frustratie door over de feitelijke tweederangspositie binnen de Unie en vrees voor de toekomst van hun naties, waarvan de energievoorziening de levensader is.

In de kou

In Bulgarije zaten ze gewoon in de kou – geen gasvoorraad meer, 100 procent afhankelijk van invoer uit Rusland via Oekraïne. Dat is andere koek. Dan voel je je als burger of als regering plotsklaps kwetsbaar. Dan lijkt de nieuwe vrijheid na de val van het communisme, toch al weer bijna twintig jaar geleden, ineens heel betrekkelijk. Als de regering dan ook nog gevreesde Tsjernobyl-achtige kerncentrales wil herstarten uit wanhoop over het uitblijven van leveringen van Russisch gas, dan komen de spoken uit het verleden weer tot leven.

De Bulgaarse krant Dnevnik schrijft: ‘De controverse tussen Gazprom en Oekraïne toont voor de zoveelste keer de betreurenswaardige staat van Bulgarije.’ Vroeger noemde de communistische leider Dimitrov de vriendschap tussen Bulgarije en de toenmalige Sovjet-Unie ‘van levensbelang, zoals zon en water’. Die uitspraak lijkt profetisch gezien de energieafhankelijkheid van nu.

Dat geldt min of meer voor alle Oost-Europese landen. In de selectie van krantencommentaren, die eurotopics.net in Engelse vertaling publiceert, keren een paar brandende kwesties steeds terug.

Vrees voor Moskou

Ten eerste is er de vrees voor de macht van Moskou. De conservatieve Hongaarse krant Magyar Hirlap ziet in de Russische actie de middeleeuwse tactiek van omsingelen en uithongeren: ‘Het omsingelde Europa wordt onderworpen aan een blokkade. En de vijand wacht af tot het bevriest.’

De progressieve Roemeense krant Cotidianul schrijft over ‘het kolonialisme van het Poetin-regime’. ‘De Poetin-Gazprom operatie heeft als doel zeker te stellen dat Oekraïne en Georgië niet nader komen tot de EU en de NAVO, maar in de invloedssfeer blijven van het het Russische Gazprom-imperium.’

De behoudende Poolse krant Rzecpospolita: ‘Rusland heeft het Westen de gasoorlog verklaard en probeert nu uit hoe ver het kan gaan bij het chanteren van andere landen met zijn grondstoffen.’

Weerwerk EU

De krant gaat door met een tweede, veel voorkomend thema: kritiek op het onsamenhangende weerwerk van de landen van de Europese Unie. Het is nu ‘ieder voor zich’, volgens de krant. ‘De Duitse kanselier Merkel zoekt uit hoe ze Duitse klanten aan gas kan helpen, niet die in Bulgarije. De Poolse premier Tusk maakt zich zorgen over onze gasvoorraden, niet over de vraag of de fornuizen in Slovaakse huizen nog branden.’

Postimees, een krant in Estland, omschrijft de wrevel tussen de EU-landen zo: ‘Terwijl de oude EU-leden Oost-Europa manen wat te doen aan hun afhankelijkheid van Rusland, roepen de nieuwe leden de EU juist op om de rijen te sluiten en een gezamenlijk front tegen Rusland te vormen.’

De discussie in West-Europese landen over de vraag aan wie van de twee kemphanen de crisis nu het meest te wijten is, draait om het financiële geschil – er moeten nieuwe afspraken komen over de prijs van Russisch gas aan Oekraïne en de prijs die Gazprom aan Oekraïne betaalt voor de doorvoer. In het Westen bestaat wel begrip voor de zakelijke kant van de Russische houding.

Russische verontwaardiging

De Russische kijk op de zaak komt glashelder naar voren in een stuk uit de Russische krant Izvestia (de Franse vertaling staat in Courrier International). De verontwaardiging staat in de allereerste zin: ‘Gazprom stopt de gasleveringen aan Oekraïne, dat zijn schulden niet betaalt, en dat land vindt dat een reden om gas af te tappen uit de leidingen met gas bestemd voor het Westen, zonder enige toestemming.’

Achterstallige betalingen van 1,5 miljard euro, een prijs mogen betalen die nog niet de helft is van de prijs die Europese landen neerleggen en dan nog zaniken en jatten, Izvestia heeft er geen goed woord voor over.

‘Redelijk’, vindt bijvoorbeeld een toonaangevend westers blad als The Economist dat Gazprom wil dat Oekraïne geleidelijk aan de marktprijs gaat betalen voor gas. In Oost-Europese kranten hoor je die toon zelden. Wel schrijft in de Hongaarse zakenkrant Világgazdaság historica Agnes Gereben: ‘De prijs van gas, die kunstmatig laag is gehouden voor de voormalige Sovjet-republieken – en ook in Rusland – kan eenvoudigweg niet blijven bestaan.’

In de meeste commentaren wordt het financiële geschil vooral gezien als een doorzichtige aanleiding voor een politieke machtsstrijd. Meestal is Moskou de boosdoener. Maar de Slovaakse krant Sme keert zich ook tegen Oekraïne, dat het conflict misbruikt om steun uit Europa te verwerven tegen booswicht Moskou. ‘Oekraïne maakt de landen ten westen van haar grenzen tot gijzelaars. En dat doet Rusland ook. Deze afhankelijkheid van het Kremlin en van Kiev is vernederend.’

Kernenergie dan maar weer?

Een derde thema: wat zijn de alternatieven? Ten eerste worden de routes buiten Oekraïne om bekeken. Vooral de North Stream in ontwikkeling, door de Oostzee naar West-Europa, lijkt een ontsnapping aan de steeds terugkerende ruzies tussen Oekraïne en Rusland.

Maar dat is precies wat Gazprom wil bereiken met deze gascrisis, meent het Roemeense blad Revista 22: die aanleg doordrukken. Er kleven milieubezwaren aan die leiding. Het zou een rotstreek zijn tegen Oekraïne, vindt de krant Magyar Nemzet uit Hongarije, en Oekraïne zelf ‘neemt een groot risico’ door de zaak zo op te spelen.

Kernenergie dan? Daar zijn slechts commentaren tegen. Het Slovaakse Sme is woedend op het ‘rampzalige’ plan de kerncentrale van Bohunice, pas eind 2008 op non-actief gegaan, te heropenen. ‘We mochten bij de EU dankzij de belofte Bohunice te sluiten (..) en nu gaan we het heropenen bij de eerste vorst.’

De progessieve Hongaarse krant Népszabadság boort ook het argument van sommige politici de grond in dat dit in ieder geval de afhankelijkheid van Rusland vermindert. Alle materialen voor de kerncentrales worden ook uit Rusland geïmporteerd en het kernafval gaat ernaar terug.

Wat dan? Hier en daar klinkt een oproep om nu te investeren in duurzame energie, zoals in de Sloveense krant Delo. Dat duurt voor nu misschien te lang. Maar op de lange duur is het toch het verstandigste advies.

Wim Bossema

in het Betoog van 17 januari 2008

Meer over