OpinieNieuw Nederlands Peil

Gaan ‘witte jasjes’ van applaus naar afgedwongen spuit?

Als het aan Hugo de Jonge ligt, mogen werkgevers in de zorg straks registreren of hun medewerkers zijn gevaccineerd tegen het coronavirus. Een logische zet, omdat verpleegkundigen werken met kwetsbare patiënten, of gaat zo’n registratie veel te ver? Een filosoof en een historicus van de zorg laten hun licht schijnen.

Verpleegkundige aan het werk op de corona-afdeling van het Groene Hart Ziekenhuis.
 Beeld Arie Kievit / de Volkskrant
Verpleegkundige aan het werk op de corona-afdeling van het Groene Hart Ziekenhuis.Beeld Arie Kievit / de Volkskrant

Volgens filosoof Coen Simon, hoofdredacteur van Filosofie Magazine, is de basis voor het debat over de kwestie al wankel. ‘Als je niet wilt meewerken aan de registratie, kan een werkgever je overplaatsen naar een functie elders, ténzij je goed kunt uitleggen waarom, zo is het idee. Maar het probleem is dat vooralsnog iedere uitleg ontbreekt over wat dat inhoudt.’ Zolang niet duidelijk is wat de criteria zijn voor een legitieme weigering, hebben werkgevers volgens hem feitelijk een carte blanche.

‘Dan kun je dus iedere zorgmedewerker die om levensbeschouwelijke redenen een prik weigert, aan de kant zetten en ander werk laten doen.’ Simon herkent de irritatie als mensen een vaccinatie ‘onbezonnen’ weigeren. ‘Maar we moeten ons ervoor hoeden dat we ons door dat sentiment laten leiden. Bovendien, dit zijn professionals, van wie de meesten al gevaccineerd zijn.’ Naar schatting gaat het om ­ 90 tot 95 procent van de zorgmedewerkers, en dat is bovengemiddeld.

Beroepscode

Erken hun professionele beoordelingsvermogen, is ook het punt van Hugo Schalkwijk, historicus van de zorg bij beroepsvereniging V&VN en promovendus bij Fontys Hogescholen. ‘Volgens hun beroepscode beloven verpleegkundigen altijd de best mogelijke zorg aan hun patiënten te bieden. Ze waren niet voor niets de spil in de bestrijding van de eerste coronagolf, terwijl er vaak niet eens voldoende beschermingsmiddelen voor hen waren. Daarmee hebben ze het vertrouwen verdiend dat ze ook in deze vaccinatiediscussie een goede afweging zullen maken.’

Maar hoe erg is een beetje drang nou? Simon: ‘Dit soort machtsmiddelen doen afbreuk aan het gezag van de ‘witte jasjes’. Gezag ontleen je aan je expertise en autonomie en brokkelt af bij aansturing van bovenaf. Dan ga je dus van schouderklopje en applaus naar afgedwongen spuit.’ Oftewel, zo degradeer je het beroep.

Florence Nightingale

Daarmee keer je terug naar oude patronen, waarschuwt Schalkwijk. Verpleegkundigen maken het verschil voor hun patiënten, vaak onder moeilijke omstandigheden. Van Florence Nightingale die in de Krimoorlog veel soldatenlevens redde, tot de verpleegkundigen van de hiv/aids-epidemie. Toch was hun autonomie lange tijd beperkt. ‘Vroeger werden ze vooral gezien als verlengstuk van de dokter’, legt Schalkwijk uit. ‘Later werd hun positie onder druk gezet door de marktwerking in de zorg. Eind jaren tachtig, begin jaren negentig leidde dat tot de zogeheten Witte Woede, massale protesten.’

Pas daarna werd hun inspraak serieus verbeterd met de oprichting van verpleegkundige adviesraden. Op sommige plekken worden die nu intensiever betrokken bij het beleid, al kan het nog steeds beter. Schalkwijk verwacht dat de covidpandemie een nieuwe stap zal zijn in de emancipatie van verpleegkundigen. ‘Investeer nu eens in training, beschermingsmiddelen, een fatsoenlijk salaris.’

Vergeet ook het maatschappelijke risico niet, zegt Simon: ‘Als het kabinet een shortcut neemt in de vaccinatiediscussie met een beroep op de wetenschap, alsof die volledig boven het publieke gesprek staat, wordt de grond onder de democratie weggehaald, zoals ook de Franse filosoof Bruno Latour stelt.’ Blijven informeren en voorlichten dus. En níet polariseren. ‘De argumentatie van Hugo de Jonge, dat de vrijheid van niet-gevaccineerden ten koste gaat van die van gevaccineerden, klopt niet. Want de eerstgenoemden zitten net zo goed met de onvrijheid van de pandemie. Het klinkt misschien keurig, maar zo steek je de lont in het kruitvat.’

In Nieuw Nederlands Peil ontleden denkers en experts het maatschappelijk debat.

Meer over