ingezonden brieven

Filosofie is geen bewuste poging de samenleving te ondermijnen en te destabiliseren, nepnieuws wel

Hoogleraar Psychologie Mark van Vugt opperde afgelopen weekeinde of het geen tijd wordt voor ‘een vaccinatieprogramma tegen filosofische ideeën'. Volkskrant-lezers reageren op zijn pleidooi.

Redactie
Mark van Vugt. Beeld Chantal Ariens
Mark van Vugt.Beeld Chantal Ariens

Geen nepnieuws

In 2020 suggereerde evolutiepsycholoog Mark van Vugt de coronapandemie te bestrijden door ‘meer Gronings’ (nuchter en afstandelijk) te worden. Nu stelt hij een vaccinatieprogramma voor tegen filosofen, omdat ze nepnieuws zouden verspreiden (Opinie, 11/12). Het betoog van de hoogleraar is zo gratuit dat het misschien beter genegeerd kan worden, toch kan een respons niet uitblijven.

Anders dan nepnieuws is filosofie niet een bewuste poging de samenleving te ondermijnen en te destabiliseren, maar levert het een reservoir aan ideeën waarmee we de werkelijkheid pogen te duiden, begrijpen en bekritiseren. Zonder filosofie is de wetenschap stom, de mensheid blind en de samenleving machteloos tegenover nepnieuws.

Cees Zweistra, Acquoy

Emoties

Wie heeft deze man zijn leerstoel bezorgd? Is hij een aanhanger van de ‘meten-is-wetenstroming’ en dus zonder meten geen weten? Zeker, de empirische wetenschap heeft ons een schat aan kennis gegeven over de werkelijkheid waarmee we elke dag ons voordeel doen. Maar hij dient toch ook de beperkingen te kennen van de empirie.

Allereerst kan de wetenschapper alleen meten als hij vooraf definieert wat hij meet: IQ is dat wat we meten als IQ. Iemands ‘wil’ kun je alleen maar meten als je een afspraak maakt wat je daaronder verstaat. Elke kennis die we hebben, bestaat slechts onder bepaalde aannames. Op de tweede plaats zijn niet alle verschijnselen in de werkelijkheid geschikt om te leren kennen door verzamelde gegevens. Wat dacht professor Van Vugt van de begrippen ‘pijn’ of ‘ontroering’ of ‘angst’? We weten al lang dat we veel dichter bij deze emoties kunnen komen door te luisteren naar mensen die deze ervaren. De methode is dan niet gegevens verzamelen, maar empathie, meevoelen. Openstaan voor de werkelijkheid zoals die zich aan ons voordoet.

De frontberichten over corona geven veel meer zijn veel inzicht dan de cijfers over het aantal ic-opnamen.

Hans van den Hombergh, Nijmegen

Grote vraagstukken

Al tijden vliegt de coronastatistiek ons om de oren. Daarom is het belangrijker dan ooit om goed in het oog te houden wat de getallen betekenen; en ook welke getallen op welke manier vertaald moeten worden naar beleid. Welke mate van opoffering is gerechtvaardigd of is de plicht tot het voorkomen van elke dood door corona absoluut? Is een bepaalde mate van gevaar deel van het leven? Hoeveel onvrijheid van verschillende groepen is nog menselijk? Dan kom je bij dit soort vragen. En bij grote vraagstukken is alleen een grondig en diepgaand begrip toereikend.

In de filosofie is men daarom niet zo gesteld op populair verwoorde en voorbarige conclusies zoals die van deze hoogleraar. Misschien is dat in zijn eigen vakgebied anders.

Felix van Til , Amsterdam

Ongenuanceerd

Al jaren spreek ik de wens uit om filosofie weer terug te brengen in het publieke debat en in beleidsbeslissingen. Waarom? De kracht van het stellen van de juiste vragen is een braakliggend terrein in onze maatschappij getuige de vele ongenuanceerde uitspraken en conclusies.

Mark van Vugt houdt graag vast aan gegevensverzameling voor het verkrijgen van inzichten over hoe mensen ‘tegen onderwerpen aankijken’ en gaat daarmee volledig voorbij aan het feit dat gegevensverzameling geen garantie is voor juiste conclusies. De grote denkers die hij aanhaalt zijn niet groot geworden door het aanspreken van een vermeend sentiment in de mens maar door het stellen van dieperliggende vragen om daarmee braakliggend terrein te ontsluiten.

Ik sloot vorige week een leergang toegepaste filosofie af die ik Van Vugt zeer kan aanraden: hij kan daar leren welke inzichten het kan opleveren als je naar de vragen van een samenleving luistert en ook dat feitelijke gegevens op honderd manieren geïnterpreteerd kunnen worden.

Felice Manshanden, Eindhoven

Bètaweg

Pijnlijk, dit schreeuwende gebrek aan historisch bewustzijn. Het is in lijn met de dogmatische bètaweg die de psychologie is ingeslagen, een zelfverloochening die bijna beschaamd probeert de eigen filosofische wortels uit te gummen. De menselijke psyche benaderen als kwantificeerbare onderzoeksmaterie. Freud, de briljant filosoferende vader van de psychologie, draait zich om in zijn graf. Maar goed, hij wist als geen ander dat zonen niet altijd van hun vaders houden.

Gijs van Engelen, Leiden

Ionica Smeets

Het ligt misschien voor de hand om Mark van Vugt in contact te brengen met Ionica Smeets. Het verzamelen van gegevens, wat de hooggeleerde Van Vugt aanbeveelt om de verspreiding van ‘nepnieuws’ tegen te gaan, is, zoals de al even geleerde Smeets hem wel tussendoor wil uitleggen, volstrekt onvoldoende.

Gegevens zijn namelijk op zich niks, het gaat uiteindelijk om de interpretatie van die gegevens. En hoewel ik zelf wellicht ook liever geen beroep doe op Nietzsche, Foucault, Plato of Kant, heb je soms filosofen nodig om je af te vragen (en te beantwoorden) wat ‘goede’ kennis is en wat ‘slechte’. Dat onderdeel van wetenschap bedrijven wordt meestal niet alomvattend bij de vakwetenschappen onderwezen, maar bij wijsbegeerte.

Rik Stigter, Baflo

Totalitair

Een historische analyse van grote denkers is waardevol omdat, als we de ideeën van deze denkers in dialoog brengen met onze tijd, we in staat zijn te komen tot een emancipatoire kritiek die zo’n verandering in het denken kan bewerkstelligen. Iets dat Denker des Vaderlands Paul van Tongeren bijvoorbeeld doet wanneer hij kritisch kijkt naar de notie van ‘crisis’.

De suggestie of ‘grap’ de deelname van filosofen aan het publieke debat te beperken, is totalitair omdat ze de stem van de grote denkers uit probeert te sluiten. Het onvermogen om het gedachtengoed van filosofen op waarde te schatten, laat alleen maar zien hoe klein je zelf denkt.

Max van der Heijden, Tilburg

Gedegen kennis

Professor Mark van Vugt suggereert dat de visies van de grote filosofen zowel met nepnieuws als met infectieziekte te vergelijken zijn. Alsof hij zijn vinger heft naar Plato’s De Republica of Kants Kritik der reinen Vernunft en zegt: hic incipit pestis!

Van Vugt meet zichzelf de autoriteit aan om de inzichten van de filosofie in de breedste zin allemaal op een grote hoop te gooien en te veroordelen als onwetenschappelijke nonsens zonder hierbij ook maar enige vorm van onderscheid te maken.

Hiermee gaat hij voorbij aan het feit dat de meeste filosofen sinds de oudheid een gedegen kennis hadden van de natuurwetenschappen en dat dit gebruikelijk is gebleven tot tot ver in de achttiende eeuw.

Maar neen, de empirische wetenschap heeft de waarheid in pacht. Dit zegt Van Vugt met een uitgestreken gezicht, terwijl ook deze methodiek een filosofisch fundament heeft in het gedachtegoed van Locke, Hobbes, Berkeley en Hume.

Professor Van Vugt verwerpt verder de inzichten van filosofen als Kant en Nietzsche als louter ‘interessantdoenerij’. Dit beschouw ik als buitengewoon wonderlijk gezien het feit dat de ideeën van deze heren een beduidende rol hebben gespeeld in de ontwikkeling van de hedendaagse psychologie.

Anton Prins, Barneveld

Wilt u reageren op een brief of een artikel? Stuur dan een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl

Meer over