Essay

Europa worstelt met de demon van het defaitisme

null Beeld Rhonald Blommestijn
Beeld Rhonald Blommestijn

Het eisenpakket van Poetin is waanzinnig. Maar elke vorm van toegeven aan Moskou in de Oekraïne-crisis lijkt nu te worden opgevat als hoogverraad, en dat helpt niet.

Pieter Waterdrinker

Hebben we de geest van Chamberlain, de demon van het defaitisme in Europa, op tijd bedwongen? De vraag is relevant, want als we in de huidige crisis tussen Rusland en het Westen voor één ding collectief bang zijn, is het dit: om door te gaan voor een defaitist, iemand die bang is later aan de verkeerde kant van de geschiedenis te staan bij het bestrijden van het kwaad van deze tijd.

Dat Poetin, de ex-KGB’er die zijn derde decennium in het Kremlin is ingegaan, steunend op een kleptocratische kliek, de huidige wereldvrede bedreigt is evident. Met zijn absurde (want irreële) eisen dat de Navo zich feitelijk uit grote delen van Oost-Europa moet terugtrekken, Washington plechtig op papier te laten beloven dat Oekraïne nooit lid van de Navo wordt en door het samentrekken van zijn leger aan de randen van Oekraïne, heeft hij het vuurtje zelf aangestoken. Zijn wens Europa militair en geopolitiek opnieuw in te delen komt voort uit persoonlijke wrok. De wrok van de homo sovieticus, die het einde van de Sovjet-Unie nooit heeft kunnen accepteren. De op volle toeren draaiende Kremlinpropaganda verguldt de wrok met patriottistisch pathos. Poetin is – kortom – uit op een Jalta 2.0. De vraag is nu: wie trapt het vuurtje weer uit, opdat het niet ontaardt in een alles verschroeiende brand? Poetin zelf? De Navo? Of wordt het toch een ‘it takes two to tango’?

Achtbaanjaren

De afgelopen 25 jaar woonde ik aaneengesloten in Rusland. Eerder maakte ik de terreur en de leugens mee van de Sovjet-Unie. Hoe mooi en hoopvol waren de achtbaanjaren onder Boris Jeltsin! Het waren jaren van democratie, chaos en ongelofelijke corruptie. Een hoe groot was de kater zo rond 2007, toen duidelijk werd dat Poetin weliswaar welvaart en stabiliteit had gebracht, maar bezig was de laatste restjes democratie ten grave te dragen? De corruptie is altijd gebleven. Poetin is een literair figuur. Zijn psyche is bepalend. Zijn wil is wet. Hij denkt en handelt als een maffiabaas. Als duider moeten we evenzeer politicoloog, historicus als psycholoog zijn. En misschien ook wel romancier, want het onmogelijke blijkt altijd weer mogelijk. Het zou niet voor het eerst zijn dat de fictie aan de macht komt.

Het gevaar dat je als duider loopt is dat iedere vorm van beschrijving – in dit geval hoe Poetin zo geworden is zoals hij is – al snel wordt opgevat als een poging tot rechtvaardiging. De Poetin-versteher, die ik overigens niet ben, is de defaitist van nu. Hoe ging het ook alweer? Nadat de Britse premier Chamberlain in 1938 met zijn Peace for our time-verklaring uit München was teruggekomen om een oorlog met Hitler af te wenden – en de nazi’s Tsjechië binnen konden marcheren om de Sudeten-Duitsers te ‘bevrijden’ – schreef Menno ter Braak zijn beroemde Het verraad der vlaggen. Dat overal de vlaggen uit hingen omdat oorlog was afgewend, ten koste van een soevereine staat, kon de schrijver niet verkroppen. Wie wil er nu, in de droevige saga tussen Rusland en Oekraïne, postuum de hoon van Ter Braak riskeren?

Mortuarium

Ik schrijf dit in Frankrijk, waar ik tijdelijk verblijf. Terwijl ook hier de millennials om me heen genieten van de havermelk-latte (dit bedoel ik niet pejoratief), zie ik de gezichten voor me van de piepjonge soldaten in de kazerne achter mijn huis in de Tsjaikovskistraat in Sint-Petersburg. Ik denk ook aan de mensen in Oekraïne, van de Donbas tot Lviv, gebieden die ik goed ken. Contrecoeur was ik getuige van de Maidan-opstand, de annexatie van de Krim, van de eerste oorlogshandelingen in Oost-Oekraïne. Het is een open deur en het klinkt misschien zelfs goedkoop: maar zodra je je eerste lijk hebt gezien, het eerste uiteengereten gezicht, de eerste losse ledemaat, zodra je de stank van het mortuarium hebt geroken, is oorlog voorgoed geen spelletje of Netflix-serie meer. Je wilt dat het nooit meer gebeurt. En het zijn soldaten als die arme jongens in Petersburg, bruut weggetrokken van hun moeders, die als eersten sneuvelen. Alsook de inwoners van Oekraïne – burgers, militairen, vrijwillige milities. Maar dat willen ze toch zelf? Kiev sméékt het Westen nu toch om wapens?

De Duitse marine-admiraal Kay-Achim Schönbach, die onlangs in het openbaar verklaarde dat Oekraïne de Krim voorgoed heeft verloren en dat Poetin geen aanval maar respect wil, werd nog net niet in het openbaar als een gek in een dwangbuis afgevoerd. Hij, deze defaitist van onze tijd, nam zelf ontslag. Berlijn distantieerde zich van hem.

Intussen zijn de Amerikanen, de Britten en de Balten begonnen Oekraïne verder te bewapenen. Nederland, altijd het braafste jongetje van de Atlantische klas, volgt. Duitsland heeft afgezien van het gasbelang en Nordstream-2 een nogal particuliere geschiedenis met Rusland (zo vermoordden de Duitsers in de laatste oorlog daar miljoenen mensen) en trapt Berlijn voorlopig op de rem. De kwestie-Oekraïne, zo merk ik, lijkt opgenomen in het woke-paradigma: zoals je tegen discriminatie bent, tegen klimaatverandering, tegen het eten van vlees, vóór diversiteit, zo ben je vanzelfsprekend tegen Poetin en dus vóór bewapening van Oekraïne. Zeer goed te begrijpen. Maar wat ik niet begrijp is dit: waar is het besef dat Poetin niet eeuwig is? Hij mag zichzelf onsterfelijk wanen, dat is hij niet. Na hem komt onherroepelijk een andere generatie aan de macht. Misschien met een betere leider, misschien met een slechtere, maar in ieder geval: een ander.

Hypothetische vraag

Poetins eisenpakket is, zoals gezegd, waanzinnig. Maar elke vorm van toegeven aan Moskou lijkt nu te worden opgevat als hoogverraad. Zelfs aan de totaal niet actuele, bijna hypothetische vraag van een Navo-lidmaatschap van Oekraïne en Georgië, zoals dat in 2008 vagelijk door Brussel in het vooruitzicht werd gesteld, wil het Westen niet tornen. Immers: in het op de Verlichting drijvende Europa moeten elk individu en iedere staat hun eigen toekomst kunnen bepalen. Maar waarom toch niet verder onderhandelen? Bijvoorbeeld door aan te sturen op een (tijdelijk) neutraal Oekraïne? Nogmaals: Poetin is niet eeuwig.

Voor de Kremlinleider is het momentum om Oekraïne binnen te vallen eigenlijk allang voorbij. Dat de hele wereld nu angstig om zich heen kijkt, over hem praat, met hem wil praten, is winst voor hem. Maar hij lijdt ook verlies: terwijl zijn land kampt met inflatie kotsen niet alleen miljoenen gewone Russen, maar ook velen van de elite bij de gedachte aan oorlog. Door zijn optreden heeft Oekraïne zich als natie en in zijn verzet tegen Moskou verder geconsolideerd. Poetins momentum tot militaire actie is voorbij of beter gezegd lijkt voorbij, maar dit dreigt door de huidige wapenleveranties, de hysterische koppen in de tabloids (BRITISH TROOPS SENT TO UKRAINE) weer een nieuw leven te krijgen. In het Britse Lagerhuis klinkt Boris Johnson nu al als wijlen Winston Churchill.

Millennials

De naoorlogse generatie in West-Europa is eraan gewend geraakt morele rekeningen op te stellen die ze graag anderen laat betalen. Of het nu het klimaat betreft – ‘Ja, ik vlieg te veel, maar anderen vliegen nog vaker’ – of kwesties van oorlog en vrede. Het idee dat niet alleen mensen in Oekraïne of dienstplichtigen zoals die bij mij in de Tsjaikovskistraat kunnen sneuvelen, maar op een dag ook latte drinkende millennials in Parijs, Londen of Amsterdam, hun kinderen of hun kleinkinderen, lijkt absurd.

Toch zullen we aan die gedachte moeten wennen. Ook in de huidige crisis. Bijvoorbeeld bij de vraag of we Oekraïne nog verder moeten gaan bewapenen. Een groter Europees conflict lijkt uitgesloten louter omdat we ons dat niet kunnen voorstellen. Het gaat ons bevattingsvermogen te boven. Vrijheid en democratie zijn nooit gratis geweest. De vraag is of we er uiteindelijk ook zélf voor willen betalen. Met Oekraïne hangt niet alleen een geopolitieke en militaire maar ook een filosofische vraag boven Europa. Hoe de Oekraïne-saga ook afloopt, die vraag blijft.

Pieter Waterdrinker is schrijver.

Meer over