ColumnArie Elshout

Europa wordt door Poetin pesterig uitgedaagd, bedreigd en vernederd

null Beeld

Het getuige zijn van misdaden is erg. Nog erger is het als je ziet dat de dader ermee wegkomt. En het allerergst is het als de dader je vervolgens ook nog eens pesterig uitdaagt, dreigt en vernedert. Dit is in drie zinnen de positie van de pijnlijke onmacht waarin Europa zit als het om de Russische veelpleger Poetin gaat.

Zoals Gorbatsjov met zijn vertrouwenwekkende verschijning ooit een periode van openheid inluidde in Rusland, zo staat nu het gesloten voorkomen van ex-KGB’er Poetin symbool voor een geniepige politiek die zich bedient van middeleeuwse methoden als gif en kerkers om oppositieleiders als Navalny te elimineren. De Europese Unie ziet het, toch kan of wil zij er weinig tegen doen.

Dat druist in tegen ons gevoel van rechtvaardigheid. Maar gerechtigheid is een lastige zaak in de buitenlandse politiek. Daarin draait het primair om macht, de moraal komt op de tweede plaats. Het recht in de internationale arena is vooral het recht van de sterkste.

Europa weet dit ook, maar ondanks zijn geopolitieke ambities heeft het moeite zijn macht te doen gelden.

Dat bleek toen EU-buitenlandchef Josep Borrell naar Moskou reisde om de vrijlating van Navalny te bepleiten. Voordat hij vertrok moet de gezant nerveus zijn koffer hebben gecheckt om er zeker van te zijn dat al zijn fluwelen handschoenen en strooppotten erin zaten en elke sanctiedreiging eruit was gehaald. Want zo mak had zelfs een lentelammetje zich niet kunnen presenteren. Desondanks, of juist daardoor, werd de Spanjaard verbaal afgerost door de Russische minister Lavrov. Terug in Brussel stamelde Borrell alsnog het s-woord. Lavrov dreigde prompt dat de banden met de EU zullen worden verbroken, mocht zij besluiten tot zware strafmaatregelen. ‘Wil je vrede, bereid je dan voor op oorlog’, verklaarde de Rus krijgshaftig.

Borrel was hardhandig ontgroend. Bij zijn aantreden in 2019 zei hij dat de EU meer ‘de taal van de macht’ moest gebruiken. Nu staat de buitenlandchef te kijk als iemand die het bijbehorende woordenboek nooit heeft ingekeken en in deze baan de zoveelste retorische bellenblazer is.

Maar is Rusland dan zo sterk en Europa zo zwak? Nee.

Poetins gebrek aan scrupules en zijn bluf versluieren het feit dat hij kwetsbaarder is dan het lijkt. Niet iedere Rus loopt weg met Navalny, toch probeerde het regime hem te vergiftigen. Kennelijk is het bang genoeg voor de krachten die één man kan losmaken om hem uit de weg te willen ruimen. Angst verklaart ook de steun aan verkiezingsvervalser en vrouwenknuppelaar Loekasjenko in Belarus. Poetin wil geen geslaagde volksrevolutie in een buurland die inspirerend zou kunnen werken op een Russische bevolking, een die mort over de aanpak van de pandemie, de pensioenen, de corruptie en de paleizen van de heersende kliek.

Deze analyses van Poetins zwakheden worden in de Europese hoofdsteden natuurlijk ook gemaakt. Niettemin is er weinig animo hem stevig aan te pakken. Er is inmiddels een hele boom opgetuigd met sancties tegen personen uit zijn entourage, maar de vergiftigingen, het glasharde liegen en de destabilisatiepraktijken tegen westerse democratieën gaan door. Volgens de regels van het machtsspel zou Europa nu moeten overschakelen op zwaardere represailles.

De EU is daarvoor echter te verdeeld. Tegenstanders van escalatie wijzen op de wederkerigheid van de betrekkingen. Rusland is ook handelspartner. Inderdaad, maar wederkerigheid werkt twee kanten op. Zoals Europa behoefte heeft aan Russisch gas, heeft Rusland baat bij de olie-inkomsten. De wederkerigheid kan dus ook als wapen worden gebruikt. In concreto: dreig te stoppen met Nord Stream 2, de bijna voltooide gaspijpleiding die via de Oostzee van Rusland naar Duitsland loopt. Dan doe je Rusland pijn, wat Poetin ertoe kan dwingen meer rekening te houden met Europa.

Maandag komen de EU-ministers van Buitenlandse zaken bijeen. Vanwege de mensenrechtenschendingen tegen Navalny worden nieuwe strafmaatregelen voorbereid. Het zullen de zoveelste loten aan de sanctieboom zijn. De EU zou verder moeten gaan, zij heeft macht, maar moet die willen gebruiken. Laat Borrell ditmaal wel het woordenboek van de taal van de macht erbij pakken en kijken onder de B. Pak Poetin eens met Nord Stream 2 overdrachtelijk bij de ballen. Al was het maar als vorm van genoegdoening.

Arie Elshout is journalist.

Meer over