Commentaar

Ethisch denken laat zich niet in spreadsheets vangen

De publieke sector is jarenlang in spreadsheets gegoten. Omwille van efficiency werd de efficiency daarmee om zeep geholpen. Het nieuwe kabinet kan wat dit betreft wat leren van Jos de Blok.

Pieter Klok
null Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Jos de Blok, bestuursvoorzitter van thuisorganisatie Buurtzorg, heeft besloten de lonen van zijn verpleegkundigen en verzorgenden te verhogen. Ze gaan per jaar, bovenop de CAO-loonstijging, bruto 500 euro meer verdienen.

Het krachtige van de stap van De Blok is dat zijn denken niet begint bij zijn budget en de ruimte die dat biedt, maar bij de rechten van zijn werknemers. Hij heeft geoordeeld dat het werk van zijn verpleegkundigen en verzorgenden zoveel zwaarder is geworden dat zijn mensen eenvoudigweg recht hebben op loonsverhoging. Het is een ethisch besluit.

De Blok gaf al eerder het goede voorbeeld door zelfsturende teams in te voeren bij zijn organisatie. Dat heeft niet alleen het werkplezier van zijn tienduizend medewerkers vergroot, maar ook geleid tot een forse besparing omdat hij geen dure managementlaag nodig heeft. Mede daardoor heeft hij nu voldoende middelen om de lonen te verhogen.

Merkwaardig genoeg krijgt het voorbeeld van De Blok tot nu toe weinig navolging. En dat is jammer, want hij kan bij het zoeken naar een nieuwe bestuurscultuur waarmee het nieuwe kabinet is begonnen, een belangrijke inspiratiebron zijn.

De overheid is de laatste decennia teveel in de greep gekomen van het efficiencydenken, zoals iemand als Herman Tjeenk Willink meermaals scherp heeft geanalyseerd. Geïnspireerd door het bedrijfsleven werd de publieke sector in spreadsheets gegoten. Om dat mogelijk te maken werden zorgverleners – en andere ambtenaren – met een grote administratieve last opgezadeld, met als dieptepunt de vijfminutenregistratie in de thuiszorg.

Het efficiencydenken leidt bij de overheid vaak niet alleen tot slecht beleid en het ondermijnen van het werkplezier, maar paradoxaal genoeg ook tot hogere kosten. Managers die allerlei projecten en procedures bedenken om een organisatie efficiënter te maken, creëren een bureaucratie die de efficiëntie juist omlaag brengt. In de nieuwe bestuurscultuur zou de autonomie van medewerkers in de publieke sector daarom centraal moeten komen te staan. Zij moeten de ruimte krijgen om zelf te beoordelen wat het beste is om te doen, op basis van hun eigen professionaliteit en geweten.

Bij het werken voor de publieke sector moeten ethische afwegingen een grote rol spelen en die laten zich slecht met spreadsheets beschrijven. De Blok heeft dat als geen ander begrepen, nu het nieuwe kabinet nog.

In het Volkskrant Commentaar wordt het standpunt van de krant verwoord. Het komt tot stand na een discussie tussen de commentatoren en de hoofdredactie.

Meer over